سفر عبدالناصر همتی، رییسکل بانک مرکزی ایران به استانبول در شرایطی انجام میشود که تنها دو روز پیش از ورود او به ترکیه، مهمت شیمشک، وزیر خزانهداری و دارایی این کشور، صراحتا اعلام کرد آنکارا پول گاز وارداتی از ایران را مستقیما به تهران پرداخت نمیکند و برای مدیریت این منابع از سازوکاری موردتوافق با آمریکا استفاده میکند. شیمشک همچنین تاکید کرد ترکیه در مبارزه با پولشویی، تامین مالی تروریسم، فعالیتهای مالی غیرقانونی و دور زدن تحریمها مصمم است.
به گزارش اقتصاددان به نقل از جهان صنعت ، همزمانی این اظهارات با سفر رییسکل بانک مرکزی ایران، اهمیت ماموریت همتی در استانبول را دوچندان کرده است. همتی با هدف شرکت در اجلاس روسای کل بانکهای مرکزی کشورهای اسلامی و انجام دیدارهای دوجانبه با مقامات کشورهای عضو به ترکیه رفته و طبق اعلام منابع رسمی، توسعه همکاریهای بانکی و تجاری و ایجاد سازوکارهای جدید برای مبادلات تجاری از محورهای این رایزنیهاست.
اما پرسش اصلی این است که همتی در استانبول تا چه اندازه میتواند برای مبادلات مالی ایران گشایش ایجاد کند؟ پاسخ به این پرسش بیش از آنکه به اراده تهران بستگی داشته باشد، به محاسبه ریسک در آنکارا و بانکهای ترکیه وابسته است.
پیام شیمشک به تهران
اظهارات اخیر وزیر خزانهداری و دارایی ترکیه را نمیتوان صرفا توضیحی درباره نحوه تسویه پول گاز دانست. شیمشک در واقع تصویری از سیاست مالی جدید آنکارا در قبال ایران ارائه کرده است؛ سیاستی که در آن، حفظ ارتباط تجاری با ایران باید در محدودهای انجام شود که کمترین خطر را برای نظام مالی ترکیه ایجاد کند. او گفته است ترکیه مستقیما پول گاز ایران را پرداخت نمیکند و منابع مربوط به خرید گاز در حسابی تحتنظارت نگهداری میشود. ایران نیز میتواند از این منابع برای خرید کالاهای مجاز در چارچوب تحریمها از جمله غذا و دارو استفاده کند. این مدل یک پیام روشن دارد؛ ترکیه همچنان میخواهد با ایران تجارت کند اما نمیخواهد برای این تجارت وارد تقابل مالی با آمریکا شود. در واقع آنکارا میان دوملاحظه حرکت میکند؛ازیکسو ایران یکی از همسایگان مهم و تامینکنندگان انرژی این کشور است و ازسویدیگر نظام بانکی ترکیه به شبکه مالی بینالمللی وابسته است و نمیتواند ریسک تحریمهای ثانویه آمریکا را نادیده بگیرد.
همتی فقط برای دیدن کاراهان نرفت
در ماموریتهای اقتصادی، گاهی مهمترین دیدار سفر همان دیداری نیست که در برنامه رسمی بیش از دیگر دیدارها دیده میشود. سفر همتی نیز فقط به مذاکره با فاتح کاراهان، رییس بانک مرکزی ترکیه محدود نمیشود. او برای شرکت در اجلاس روسای بانکهای مرکزی کشورهای اسلامی به استانبول رفته است و در حاشیه این اجلاس میتواند با مقامهای پولی کشورهای دیگری نیز گفتوگو کند؛ کشورهایی که شاید هرکدام بتوانند بخشی از مسیر بسته مبادلات بانکی ایران را باز کنند.
دستور کار اعلامشده همتی گسترده است. توسعه همکاریهای بانکی و تجاری، بررسی راههای تازه تسویه در شرایط تحریم، پیگیری مسائل ارزی و داراییهای ایران و پیدا کردن روشهایی برای کاهش هزینه انتقال پول، از اهداف این سفر اعلام شدهاند. گستردگی این ماموریت نشان میدهد بانک مرکزی ایران میداند گره روابط مالی کشور تنها با یک دیدار و یک کشور باز نمیشود. همتی در حاشیه اجلاس با روسای بانکهای مرکزی ترکیه و تونس دیدار کرده است. گزارش رسمی منتشرشده از این ملاقاتها میگوید طرفها بر گسترش همکاریهای دوجانبه و چندجانبه و تقویت تعاملات پولی و بانکی تاکید کردهاند. این خبر نشان میدهد بخش سیاسی ماموریت انجام شده اما هنوز برای داوری درباره نتیجه اقتصادی سفر کافی نیست. در خبر رسمی نام هیچ بانک عاملی دیده نمیشود. معلوم نیست چه میزان از منابع ایران قابلاستفاده خواهد شد، چه کالاهایی در سازوکار احتمالی قرار میگیرند، تسویه با کدام پول انجام میشود و اجرای توافق احتمالی از چه زمانی آغاز خواهد شد. به این ترتیب باید میان «مذاکره درباره همکاری» و «باز شدن مسیر بانکی» تفاوت گذاشت. دیپلماسی با ملاقات آغاز میشود اما تجارت زمانی راه میافتد که بانک، پول، قرارداد و روش تسویه مشخص شده باشد.
تجارت ۳۰میلیارددلاری روی کاغذ مانده است
عدد ۳۰میلیارددلار سالهاست میان تهران و آنکارا دستبهدست میشود اما هنوز راه خود را از سخنرانی مقامها به دفاتر بازرگانان باز نکرده است. دولتهای ایران و ترکیه بارها اعلام کردهاند ظرفیت تجارت دوکشور میتواند به ۳۰میلیارددلار برسد. با این حال تجارت واقعی در سالهای اخیر عمدتا در محدوده ۵ تا ۶میلیارددلار باقی مانده است. حتی اگر آمارهای بالاتری را که گاه منابع ایرانی اعلام میکنند مبنا قرار دهیم، باز هم فاصله تجارت موجود با هدف رسمی بسیار زیاد است. چرا دوکشور همسایه با مرز زمینی فعال، جمعیت نزدیک به ۱۸۰میلیون نفر، نیازهای متقابل و راههای حملونقل گسترده، نمیتوانند تجارت خود را از محدوده کنونی بیرون ببرند؟ آیا بازار ترکیه نیازی به کالاهای ایران ندارد؟ آیا تولیدکنندگان ترک علاقهای به بازار ایران ندارند؟ واقعیت این است که گره اصلی را فقط در کارخانه، گمرک و کامیونهای پشت مرز نباید جستوجو کرد. بخشی از مشکل در جایی پدیدار میشود که فروشنده باید پول کالای خود را دریافت کند. ترکیه از صادرات ماشینآلات، محصولات شیمیایی، پلاستیک، مواد غذایی و کالاهای مصرفی به ایران سود میبرد. ایران نیز برای ترکیه صادرکننده انرژی و بازاری بزرگ در همسایگی این کشور است. درسویدیگر، ترکیه برای ایران فقط شریک تجاری نیست؛ یک مسیر ترانزیتی و یکی از نزدیکترین راههای دسترسی به بازارهای اروپا و مدیترانه بهشمار میرود. بنابراین کالا، بازار و انگیزه تجارت وجود دارد اما شبکه بانکی توان همراهی با این ظرفیت را ندارد. وقتی صادرکننده از دریافت پول خود مطمئن نباشد، یا قیمت را بالا میبرد تا ریسک معامله را پوشش دهد یا از بازار خارج میشود. واردکننده نیز ناچار میشود به صرافیها، واسطهها و زنجیرههای طولانی انتقال پول پناه ببرد. نتیجه، افزایش هزینه، طولانیشدن زمان معامله و کاهش شفافیت است. در چنین وضعیتی، تجارت در اختیار شرکتهایی قرار میگیرد که قدرت پذیرش ریسک یا دسترسی به واسطههای مالی را دارند و بنگاههای کوچکتر از بازار بیرون میمانند.
یک بانک کوچک هشدار بزرگی داد
پول هست اما در دسترس نیست
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع
