تحلیل تطبیقی یادداشت تفاهم جدید ایران و آمریکا (۲۰۲۶) با برجام (۲۰۱۵)
دکتر اسماعیل خلفازاده دانش آموخته مدیریت توسعه با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت : در این یادداشت تفاهم جدید که به صورت دوجانبه میان ایران و ایالات متحده و بامیانجیگری پاکستان و قطر منعقد شده، تعهدات در سه مرحله تعریف شده است. این توافق از نظر گستره و محتوا تفاوتهای اساسی با برجام دارد که عمدتاً به برنامه هسته ای ایران محدود بود و با مشارکت گروه ۱+۵ (آمریکا، روسیه، چین، فرانسه، انگلستان و آلمان) به امضا رسید.
۱. تعهدات مرحله اول (همزمان با اعلام یادداشت تفاهم، اجرای فوری)در نخستین گام، دو طرف پایان فوری، کامل و دائمی تمامی خصومتها در منطقه از جمله در لبنان را اعلام می کنند. همزمان، ایالات متحده رفع فوری و کامل محاصره دریایی اعمال شده علیه ایران را اعلام می دارد. این دو تعهد در برجام وجود نداشت.
۲. تعهدات مرحله دوم (پس از امضای یادداشت، طی دوره ۳۰ روزه)در این مرحله، ایالات متحده پایبندی خود به عدم مداخله در امور داخلی ایران و احترام به حاکمیت جمهوری اسلامی ایران را تأیید میکند. همچنین آمریکا متعهد میشود که در طول مذاکرات، تعداد نیروها یا تجهیزات نظامی خود را در منطقه افزایش ندهد و هیچ تحریم جدیدی اعمال نکند.از سوی دیگر، ایران مجدداً بر تعهد خود به معاهده عدم اشاعه سلاحهای هستهای (NPT) تأکید کرده و تصریح میکند که هرگز سلاح هسته ای تولید، توسعه یا تحصیل نخواهد کرد. این در حالی است که در برجام چنین تصریح صریحی در متن اصلی وجود نداشت، هرچند برجام نیز در چارچوب NPT تعریف شده بود.از منظر اقتصادی، ایالات متحده متعهد می شود نیمی از داراییهای مسدودشده ایران به ارزش ۱۲ میلیارد دلار را به گونه ای غیرقابل بازگشت ظرف ۳۰ روز در اختیار ایران قرار دهد و نیمه باقیمانده را طی ۶۰ روز بعدی آزاد کند. همچنین آمریکا معافیت های تحریمی برای صادرات نفت، گاز و محصولات پتروشیمی ایران را به طور فوری صادر کرده و متعهد می شود پس از دستیابی به توافق نهایی، این معافیتها را بهطور دائمی تمدید کند.در حوزه منطقه ای، آمریکا رایزنی های فوری با اسرائیل را آغاز خواهد کرد تا جدول زمانی کوتاه مدتی برای خروج کامل نیروهای اسرائیلی از لبنان، از جمله مناطق اشغال شده پس از توافق اسرائیل و حزب الله در سال ۲۰۲۴، ارائه شود. همچنین ایران تأیید می کند که تنگه هرمز را مطابق ترتیبات مشخصی که خود تعیین خواهد کرد، ظرف ۳۰ روز برای تردد تجاری دریایی بازگشایی کند.۳.تعهدات مرحله سوم (مذاکرات توافق نهایی طی دوره ۶۰ روزه با قابلیت تمدید)دوره ۶۰ روزه مذاکرات پس از اجرای کامل تعهدات مرحله ۳۰ روزه آغاز می شود و با توافق طرفین قابل تمدید است.در این مدت، آمریکا نیمه باقیمانده دارایی های مسدودشده ایران (۱۲ میلیارد دلار دیگر) را در دسترس ایران قرار می دهد.همچنین آمریکا طرحهایی برای ایجاد صندوق بازسازی ایران به ارزش حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار ارائه خواهد کرد که بخشی از منابع آن توسط کشورهای حوزه خلیج فارس تأمین می شود.در این مرحله، دو طرف مذاکرات تفصیلی درباره راه حل دائمی مسائل هسته ای از جمله غنی سازی، ذخایر موجود اورانیوم و سرنوشت تأسیسات هسته ای را آغاز می کنند. به موازات آن، مذاکرات مفصلی درباره رفع تمامی تحریم های اقتصادی علیه ایران شامل تحریم های اولیه، ثانویه، تحریم های آمریکایی و تحریم های سازمان ملل متحد و همچنین لغو قطعنامه های شورای امنیت و شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی صورت می گیرد. سازوکاری برای نظارت بر اجرای توافق نهایی ایجاد شده و توافق نهایی از طریق قطعنامه شورای امنیت به تصویب خواهد رسید.
تحلیل سود و زیان ایران و آمریکا در مقایسه با برجام
سود ایران در یادداشت تفاهم جدید نسبت به برجامنخستین و مهمترین دستاورد ایران، پایان فوری جنگ و محاصره دریایی است که بزرگترین پیروزی فوری این توافق به شمار می رود. برخلاف برجام که آزادسازی دارایی ها کاملاً مشروط به گام های هسته ای بود، در این یادداشت ۱۲ میلیارد دلار پیش از شروع مذاکرات نهایی آزاد می شود. همچنین موضوعات موشکی و حمایت از گروههای مقاومت به طور قطعی از دستور کار خارج شده اند که خط قرمز مهم ایران محسوب می شود. وعده ایجاد صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی اقتصاد ایران، هرچند در مرحله طرح است، فراتر از هر تعهدی در برجام می باشد. مهمتر اینکه آمریکا متعهد به رفع تحریمهای اولیه خود شده، در حالی که برجام فقط تحریم های ثانویه و مرتبط با هسته ای را پوشش می داد. همچنین تعهد آمریکا به عدم مداخله در امور داخلی و احترام به حاکمیت ایران، دستاورد سیاسی قابل توجهی است.
سود آمریکا در یادداشت تفاهم جدیدآمریکا بدون هیچ تعهد نظامی مستقیم، به پایان فوری جنگ در همه جبهه ها به ویژه لبنان دست می یابد.
ایران بار دیگر تعهد خود بهNPT و عدم تولید سلاح هسته ای را تأیید می کند. برنامه هسته ای ایران به دوره مذاکرات بعدی موکول شده، اما از منظر آمریکایی بازگشایی تنگه هرمز برای تردد تجاری یک پیروزی راهبردی محسوب می شود. همچنین ایران متعهد شده در طول مذاکرات تنش را افزایش ندهد.
زیان و ریسک ایران در یادداشت تفاهم جدیدایران در این یادداشت، تعهد به رایزنی آمریکا با اسرائیل برای خروج نیروهای اسرائیلی از لبنان را پذیرفته که به نوعی تأیید ضمنی جایگاه اسرائیل در معادله است.بازگشایی تنگه هرمز، هرچند با ترتیبات ایران، در شرایط عادی میتواند محدودیت تلقی شود.مهمترین ریسک، بلاتکلیفی درباره جزئیات هسته ای است؛ همه چیز به مذاکرات ۶۰ روزه موکول شده که احتمال عدم توافق وجود دارد. تعهد ۳۰۰ میلیارد دلاری آمریکا بیشتر شبیه ایده پردازی است تا تعهد عملیاتی مشخص. همچنین وجود هرگونه سازوکار نظارتی میتواند در درازمدت برای ایران محدودیت ایجاد کند.
زیان و ریسک آمریکا در یادداشت تفاهم جدیدآمریکا با هزینه های سنگینی مواجه است: تعهد ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی ایران و آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار داراییهای بلوکه شده. برخلاف برجام که ایران را فوراً تحت محدودیتهای غنی سازی قرار میداد، در این یادداشت هیچ تعهد فوری از ایران درباره غنی سازی وجود ندارد. آمریکا عملاً نقش منطقه ای ایران در لبنان و منطقه را به رسمیت شناخته است. تعهد به عدم مداخله در امور داخلی ایران و عدم افزایش نیروهای نظامی در منطقه، محدودیتهای ژئوپلیتیکی برای واشنگتن ایجاد می کند. همچنین آمریکا باید متحد خود اسرائیل را تحت فشار برای خروج از لبنان قرار دهد. نکته قابل توجه اینکه برخلاف برجام که نظارت دقیق آژانس را تضمین میکرد، در این یادداشت اشاره مستقیمی به نظارت آژانس نشده است.
جمعبندی نهاییاگر بخواهیم برتریهای این یادداشت تفاهم جدید را نسبت به برجام برای ایران ارزیابی کنیم، در چند بعد وضعیت بهتری دارد:
زیان و ریسک آمریکا در یادداشت تفاهم جدیدآمریکا با هزینه های سنگینی مواجه است: تعهد ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی ایران و آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار داراییهای بلوکه شده. برخلاف برجام که ایران را فوراً تحت محدودیتهای غنی سازی قرار میداد، در این یادداشت هیچ تعهد فوری از ایران درباره غنی سازی وجود ندارد. آمریکا عملاً نقش منطقه ای ایران در لبنان و منطقه را به رسمیت شناخته است. تعهد به عدم مداخله در امور داخلی ایران و عدم افزایش نیروهای نظامی در منطقه، محدودیتهای ژئوپلیتیکی برای واشنگتن ایجاد می کند. همچنین آمریکا باید متحد خود اسرائیل را تحت فشار برای خروج از لبنان قرار دهد. نکته قابل توجه اینکه برخلاف برجام که نظارت دقیق آژانس را تضمین میکرد، در این یادداشت اشاره مستقیمی به نظارت آژانس نشده است.
جمعبندی نهاییاگر بخواهیم برتریهای این یادداشت تفاهم جدید را نسبت به برجام برای ایران ارزیابی کنیم، در چند بعد وضعیت بهتری دارد:
سرعت اجرا: در یادداشت جدید بسیاری از تعهدات فوری اجرا می شوند، در حالی که برجام اجرایی تدریجی و مشروط داشت.
لغو تحریم ها: یادداشت جدید هم تحریمهای اولیه و هم ثانویه را پوشش میدهد، اما برجام فقط تحریم های ثانویه را شامل میشد.
بازسازی اقتصادی: وعده ۳۰۰ میلیارد دلاری در یادداشت جدید وجود دارد، در برجام چنین تعهدی نبود.
آزاد سازی فوری داراییها: ۱۲ میلیارد دلار پیش از مذاکره در یادداشت جدید آزاد میشود، در حالی که برجام آزادسازی را کاملاً مشروط به گام های هسته ای کرده بود.
حذف موضوعات موشکی: این موضوع در یادداشت جدید به طور قطعی خارج شده، در حالی که در عمل اجرای برجام با درخواستهای فراتر از متن برای بازرسی های موشکی همراه بود.
اما در دو بعد مهم، برجام برتری دارد:
تضمین هسته ای: برجام محدودیتهای مشخص و حقوق غنی سازی را به رسمیت شناخته بود، اما یادداشت جدید برنامه هسته ای را بلاتکلیف و موکول به مذاکرات بعدی کرده است.
رسمیت بخشی بین المللی: برجام یک توافق چندجانبه با قطعنامه شورای امنیت بود، در حالی که یادداشت جدید یک سند دوجانبه و مقدماتی است.
نظر نهایی:این یادداشت تفاهم از منظر اقتصادی (آزادسازی سریع دارایی ها و تعهد به بازسازی) و سیاسی (اخراج موضوعات موشکی از دستور کار،توقف جنگ و محاصره) برای ایران امتیازات فوری و ملموس بیشتری نسبت به برجام دارد. اما از منظر حقوقی بین المللی و تضمین بلندمدت برای برنامه هسته ای (مانند به رسمیت شناخته شدن غنی سازی در برجام) ضعیفتر عمل می کند.بنابراین، این توافق نه بدتر از برجام است و نه بهتر؛ متفاوت است و معاوضه های تازهای را پیش روی ایران و آمریکا قرار می دهد.
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع
