چرا با این همه گاز، باز هم ناترازی داریم؟
دکترحامد حاتمی با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت : ایران یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر گاز طبیعی جهان است و در زمره بزرگترین تولیدکنندگان گاز قرار دارد. با این حال، هر سال با نزدیک شدن به زمستان، یک سؤال تکرار میشود:
چرا کشوری با این حجم از گاز، باز هم با ناترازی گاز مواجه است؟
پاسخ را نمیتوان فقط در «کمبود تولید» جستوجو کرد.
ایران طبق آمارهای مورد استناد، پس از آمریکا و روسیه، در میان بزرگترین تولیدکنندگان گاز جهان قرار دارد و همزمان یکی از بزرگترین مصرفکنندگان گاز دنیاست. اما نه جمعیت ایران در حد سه کشور اول جهان است و نه اقتصاد صنعتی آن با اقتصادهای بزرگ مصرفکننده انرژی قابل مقایسه است.
پس مسئله کجاست؟
مسئله فقط «مصرف زیاد» نیست؛ مسئله شدت مصرف است
برای فهم ناترازی باید میان مقدار مصرف انرژی و شدت انرژی تفاوت قائل شویم.
ممکن است کشوری به دلیل جمعیت، وسعت یا حجم بالای تولید صنعتی انرژی زیادی مصرف کند؛ اما اگر همان انرژی را با بهرهوری بالا به کالا و خدمات تبدیل کند، الزاماً با بحران مواجه نخواهد شد.
مشکل ایران اینجاست که انرژی زیادی مصرف میکند، اما بخش قابل توجهی از این انرژی به ارزش اقتصادی متناسب تبدیل نمیشود.
بر اساس آمارهای مورد استناد، شدت انرژی در ایران حدود ۵ برابر میانگین جهانی است.
یعنی برای تولید هر واحد کالا و خدمات، انرژی بسیار بیشتری نسبت به متوسط جهان مصرف میکنیم.
در چنین شرایطی، افزایش تولید گاز بهتنهایی نمیتواند مسئله را حل کند.
این گاز کجا مصرف میشود؟
بخش بزرگی از گاز کشور در چند حوزه اصلی مصرف میشود:
خانگی و تجاری، نیروگاهها، صنایع، پتروشیمی، پالایشگاهها و سایر مصارف صنعتی.
در بخش خانگی، مسئله فقط تعداد مشترکان نیست؛ بلکه الگوی مصرف، ساختمانهای کمبازده، تجهیزات گرمایشی، عایقبندی نامناسب و قیمتگذاری نیز بر تقاضا اثر میگذارند.
در نیروگاهها، گاز به سوخت اصلی تولید برق تبدیل شده است. بنابراین هرچه نیروگاهها بازده پایینتری داشته باشند، برای تولید مقدار مشخصی برق، گاز بیشتری مصرف میکنند.
در صنعت نیز بسیاری از واحدها با فناوریها و تجهیزات قدیمی فعالیت میکنند و انرژی بیشتری برای تولید همان محصول مصرف میشود.
در واقع، بخشی از گازی که امروز بهدنبال افزایش تولید آن هستیم، میتواند با کاهش اتلاف و افزایش بهرهوری آزاد شود.
ناترازی گاز؛ حاصل جمع چند ناترازی
ناترازی گاز را نباید یک مسئله مستقل دید.
وقتی تولید گاز با محدودیت مواجه میشود، نیروگاهها تحت فشار قرار میگیرند. وقتی گاز نیروگاهها محدود میشود، تولید برق تحت تأثیر قرار میگیرد. وقتی برق کافی نباشد، صنایع آسیب میبینند و در نهایت تولید اقتصادی کاهش پیدا میکند.
از سوی دیگر، اگر برای جبران کمبود گاز نیروگاهها به سوخت مایع روی بیاورند، هزینههای زیستمحیطی و اقتصادی بیشتری ایجاد میشود.
بنابراین مسئله گاز مستقیماً به برق، صنعت، تولید، آلودگی هوا و رشد اقتصادی متصل است.
چرا تولید بیشتر کافی نیست؟
ایران همچنان ظرفیتهای قابل توجهی برای افزایش تولید گاز دارد؛ اما توسعه میدان، حفاری چاههای جدید، حفظ فشار مخزن، توسعه سکوها، ساخت تجهیزات و سرمایهگذاری در زیرساختهای انتقال و پالایش، زمان و سرمایه میخواهد.
از طرف دیگر، میادین بزرگی مانند پارس جنوبی با افت طبیعی فشار مخزن مواجه خواهند شد و حفظ سطح تولید در بلندمدت به سرمایهگذاری و فناوری نیاز دارد.
بنابراین راهبرد «هرچه ناترازی بیشتر شد، تولید را بیشتر کنیم» در بلندمدت کافی نیست.
کشوری که شدت انرژی بالایی دارد، اگر فقط به افزایش عرضه فکر کند، ممکن است هر مقدار تولید جدید را نیز با افزایش تقاضا ببلعد.
راهحل واقعی؛ اصلاح سمت تقاضا
اگر ایران بتواند حتی بخشی از مصرف اضافی ناشی از ناکارآمدی را کاهش دهد، در عمل بدون حفر یک چاه جدید، بخشی از ظرفیت انرژی خود را آزاد کرده است.
این یعنی:
بهینهسازی موتورخانهها، اصلاح ساختمانها، افزایش راندمان نیروگاهها، نوسازی صنایع، کاهش تلفات شبکه، توسعه انرژی خورشیدی، مدیریت مصرف و اصلاح الگوی مصرف گاز.
بهخصوص توسعه خورشیدی میتواند بخشی از مصرف گاز نیروگاهها را آزاد کند. هر واحد برق خورشیدی که جایگزین تولید برق حرارتی شود، میتواند بخشی از سوخت گازی موردنیاز نیروگاهها را برای مصارف دیگر آزاد کند.
مسئله ایران کمبود انرژی نیست؛ بهرهوری پایین انرژی است
شاید مهمترین نکته همین باشد:
ایران کشوری فقیر از نظر منابع انرژی نیست؛ کشوری است که بخش قابل توجهی از انرژی خود را با بهرهوری پایین مصرف میکند.
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع



