دکتر ابوالفضل هنانیان مشاورکارآفرینی و عضو شورای سردبیری با درج یادداشتی در موردخانواده‌محوری، توانمندسازی اقتصادی و ارتقای امنیت محلهدر اقتصاددان نوشت : آسیب‌های اجتماعی معمولاً یک علت واحد ندارند؛ فقر، بیکاری، ضعف حمایت‌های خانوادگی، ترک تحصیل، اعتیاد و ناامنی محله می‌توانند یکدیگر را تقویت کنند. در چنین شرایطی، برخوردهای مقطعی یا جمع‌آوری ظاهری افراد از سطح خیابان، بدون رسیدگی به علت‌های اصلی، به‌تنهایی راه‌حل پایدار نیست. پیشنهاد این مقاله آن است که در شهرها و محله‌های مختلف، برنامه‌ای هماهنگ و محله‌محور شکل بگیرد که نقطه آغاز آن خانواده باشد و در کنار حمایت اجتماعی و اشتغال‌زایی، از ظرفیت نهادهای انتظامی برای افزایش امنیت و مقابله قانونی با توزیع مواد مخدر نیز استفاده کند.
۱. خانواده؛ نقطه آغاز پیشگیری
خانواده نخستین محیط رشد و تربیت کودک است. هرگاه خانواده با فقر شدید، بیکاری، اختلافات، اعتیاد یا ناآگاهی از شیوه‌های حمایت و تربیت فرزند روبه‌رو باشد، احتمال قرار گرفتن کودکان در معرض کار خیابانی، ترک تحصیل و دیگر آسیب‌ها افزایش می‌یابد. بنابراین لازم است پیش از هر اقدام درباره کودکان، وضعیت خانواده آنان به‌صورت محترمانه و محرمانه بررسی شود.
برای هر خانواده نیازمند، مددکار اجتماعی یا مشاور مسئول پیگیری تعیین شود و با رضایت خانواده، پرونده‌ای حمایتی تشکیل گردد. در این پرونده باید وضعیت درآمد، اشتغال، مسکن، تحصیل فرزندان، سلامت، مهارت‌ها و نیازهای فوری مشخص شود. هدف، سرزنش خانواده یا مداخله تحمیلی در زندگی آن نیست؛ هدف، شناخت نیازها و فراهم کردن مسیر واقعی برای استقلال و توانمندی است.
۲. مشاوره خانواده و آموزش سلامت باروری
یکی از بخش‌های برنامه می‌تواند برگزاری جلسات رایگان و محرمانه مشاوره خانواده باشد. در این جلسات، مشاوران و کارشناسان بهداشت باید اطلاعات علمی و قابل فهم درباره سلامت باروری، فاصله‌گذاری مناسب میان بارداری‌ها، روش‌های پیشگیری از بارداری، دسترسی به خدمات بهداشتی و مسئولیت‌های اقتصادی و عاطفی فرزندپروری ارائه کنند.
این آموزش‌ها باید کاملاً داوطلبانه، بدون اجبار، تبعیض یا قضاوت و با رعایت حق انتخاب آگاهانه خانواده‌ها انجام شود. دسترسی به اطلاعات معتبر و خدمات بهداشتی مناسب کمک می‌کند پدر و مادر بتوانند با توجه به شرایط جسمی، اقتصادی و خانوادگی خود تصمیم بگیرند و از بروز بارداری ناخواسته و فشارهای قابل پیشگیری جلوگیری کنند.
۳. آموزش مهارت و اشتغال‌زایی؛ از یادگیری تا شروع کار
آموزش فنی و حرفه‌ای زمانی اثربخش است که به فرصت واقعی کسب درآمد منتهی شود. پیشنهاد می‌شود خانواده‌های شناسایی‌شده، بر اساس علاقه، توانایی و نیاز بازار کار به دوره‌های سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای معرفی شوند. این آموزش‌ها می‌تواند در حوزه‌هایی مانند خدمات فنی، تعمیرات، صنایع‌دستی، خیاطی، آشپزی، خدمات شهری، فناوری و مشاغل خانگی ارائه شود.
اولویت در جذب نیروی کار در مجموعه‌های شهرداری و شرکت‌های تابعه
پیشنهاد می‌شود شهرداری‌ها در چارچوب قوانین و ضوابط استخدامی و با رعایت شایسته‌سالاری، بخشی از نیازهای واقعی نیروی انسانی خود و شرکت‌ها و سازمان‌های تابعه را از میان افراد نیازمندِ کار و معرفی‌شده از سوی اداره یا واحد مسئول آسیب‌های اجتماعی تأمین کنند. این افراد پس از بررسی شرایط، سنجش توانایی‌ها و مهارت‌ها و در صورت لزوم گذراندن دوره‌های تخصصی و مهارتی، برای فرصت‌های شغلی متناسب در اولویت بررسی و جذب قرار گیرند. این اولویت به معنای استخدام بدون ارزیابی یا کنار گذاشتن صلاحیت‌های شغلی نیست؛ بلکه ایجاد فرصتی منصفانه برای کسانی است که با وجود توانایی و انگیزه، به دلیل شرایط اجتماعی از بازار کار دور مانده‌اند.
برای اجرای این پیشنهاد، اداره آسیب‌های اجتماعی می‌تواند بانک اطلاعاتی محرمانه‌ای از متقاضیان واجد شرایط تهیه کند و آن‌ها را بر اساس مهارت، تجربه و علاقه به واحدهای منابع انسانی معرفی نماید. شرکت‌های تابعه نیز می‌توانند فرصت‌های شغلی و نیازهای مهارتی خود را به‌صورت دوره‌ای اعلام کنند. پیگیری وضعیت افراد استخدام‌شده و فراهم کردن آموزش‌های تکمیلی، به ماندگاری شغل و بازگشت عزتمندانه آنان به زندگی اجتماعی کمک خواهد کرد.
نکته مهم آن است که حمایت مالی پس از طی دوره آموزشی و احراز آمادگی فرد برای شروع فعالیت انجام شود. شرکت‌کننده باید یک طرح ساده و عملی برای کسب‌وکار خود ارائه کند و در صورت نیاز از مشاوره راه‌اندازی، حسابداری مقدماتی، بازاریابی و مدیریت درآمد نیز برخوردار شود.
۴. پشتوانه مالی با مشارکت بانک شهر و مؤسسات خیریه
برای تبدیل مهارت به شغل، ایجاد یک سازوکار تأمین مالی خرد ضروری است. بانک شهر، در صورت توافق و تصویب ضوابط لازم، می‌تواند از طریق تسهیلات خرد یا ابزارهای حمایتی، سرمایه اولیه شروع کسب‌وکار را برای افراد واجد شرایط فراهم کند. مؤسسات خیریه نیز می‌توانند در تأمین ابزار کار، مواد اولیه، تجهیزات ضروری یا کمک بلاعوض برای خانواده‌هایی که توان بازپرداخت تسهیلات ندارند مشارکت کنند.
اصل پیشنهادی این است که حمایت مالی به‌صورت هدفمند و مرحله‌ای باشد: نخست آموزش و ارزیابی مهارت، سپس تهیه برنامه شروع کار، بعد تأمین سرمایه متناسب با نیاز و در نهایت پیگیری و مشاوره پس از آغاز فعالیت. تسهیلات نباید خانواده را زیر بار بدهی غیرقابل تحمل ببرد؛ برای برخی خانواده‌ها کمک بلاعوض، ابزار کار یا معرفی به کارفرما مناسب‌تر از وام است.
۵. تقسیم مسئولیت میان دستگاه‌ها و نهادهای همکار
اداره یا معاونت مسئول آسیب‌های اجتماعی در شهرداری هر شهر می‌تواند نقش هماهنگ‌کننده و دبیرخانه طرح را بر عهده بگیرد و با تشکیل «میز مشترک پیشگیری و توانمندسازی خانواده»، وظایف دستگاه‌ها را مشخص و روند خدمت‌رسانی را پیگیری کند. پیشنهاد تقسیم نقش‌ها به این شرح است:
شهرداری و اداره آسیب‌های اجتماعی: شناسایی محله‌ای، هماهنگی دستگاه‌ها، فراهم کردن فضای مشاوره و آموزش، پیگیری پرونده‌های حمایتی و ارزیابی نتایج.
سازمان بهزیستی: ارائه خدمات مددکاری، مشاوره خانواده، حمایت از کودکان در معرض آسیب و ارجاع تخصصی در موارد خشونت، اعتیاد یا بحران خانوادگی.
کمیته امداد امام خمینی: حمایت معیشتی از خانواده‌های واجد شرایط، کمک به توانمندسازی اقتصادی و اتصال حمایت‌ها به برنامه اشتغال.
سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای: سنجش استعداد و مهارت، برگزاری دوره‌های کاربردی، صدور گواهی مهارت و کمک به اتصال آموزش‌دیدگان به بازار کار.
آموزش و پرورش: شناسایی زودهنگام دانش‌آموزان در معرض ترک تحصیل یا کار خیابانی، پیگیری بازماندگان از تحصیل و همکاری در هدایت تحصیلی و استعدادیابی.
بانک شهر: بررسی امکان تأمین سرمایه خرد برای شروع کسب‌وکار، با ضوابط روشن و متناسب با توان بازپرداخت افراد.
مؤسسات خیریه و گروه‌های مردمی: تأمین کمک‌های تکمیلی، ابزار کار، لوازم تحصیل، حمایت فوری و همراهی داوطلبانه با خانواده‌ها.
مراکز بهداشت و مشاوران متخصص: آموزش سلامت خانواده و باروری، ارائه مشاوره محرمانه و معرفی افراد به خدمات تخصصی.
نیروی انتظامی: افزایش امنیت محله، رسیدگی قانونی به گزارش‌های مربوط به خریدوفروش و توزیع مواد مخدر، مقابله با شبکه‌های مجرمانه و همکاری با دستگاه‌های اجتماعی در پیشگیری از تکرار آسیب‌ها.
۶. امنیت محله و مقابله با گسترش اعتیاد
یکی از نگرانی‌های مهم در برخی نقاط شهر، حضور و فعالیت شبکه‌های توزیع مواد مخدر و پیامدهای آن برای امنیت و سلامت ساکنان، به‌ویژه کودکان و نوجوانان است. در این بخش، همکاری روشن و مستمر میان شهرداری، نیروی انتظامی، بهزیستی، مراکز درمان اعتیاد و گروه‌های محلی ضرورت دارد.
مسئولیت شناسایی و برخورد با فروشندگان و شبکه‌های توزیع مواد مخدر باید بر عهده مراجع قانونی و انتظامی باشد. شهروندان و گروه‌های مردمی نباید به مقابله مستقیم، تعقیب یا برخورد خودسرانه با افراد مظنون تشویق شوند؛ گزارش امن و محرمانه به مراجع مسئول، راه درست مشارکت مردم است. هم‌زمان، افراد گرفتار اعتیاد باید به خدمات درمان، کاهش آسیب، مشاوره و بازتوانی دسترسی داشته باشند. برخورد با شبکه‌های سوداگر مواد مخدر و حمایت درمانی از افراد مصرف‌کننده، دو مسیر مکمل‌اند و نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.
برای حفاظت از محله می‌توان روشنایی معابر، رسیدگی به نقاط بی‌دفاع شهری، فعالیت مراکز فرهنگی و ورزشی، حضور مددکاران اجتماعی و ارتباط منظم با شورایاران و ساکنان را تقویت کرد. هدف، محله‌ای امن است که در آن کودکان امکان بازی و تحصیل داشته باشند و خانواده‌ها بتوانند بدون ترس از آسیب و تهدید، از خدمات حمایتی استفاده کنند.
۷. شیوه اجرای پیشنهادی
مرحله نخست ـ شناخت محله: گردآوری اطلاعات معتبر از نیازهای خانواده‌ها، وضعیت کودکان کار و بازماندگان از تحصیل، نقاط پرخطر و خدمات موجود؛ با رعایت محرمانگی اطلاعات.
مرحله دوم ـ تشکیل میز مشترک: تعیین نماینده پاسخ‌گو از هر دستگاه، شرح وظایف، مسیر ارجاع و زمان‌بندی پیگیری.
مرحله سوم ـ تشکیل پرونده حمایتی خانواده: ارزیابی نیازها و تدوین برنامه‌ای متناسب با شرایط هر خانواده، با مشارکت و رضایت اعضای آن.
مرحله چهارم ـ مشاوره و آموزش: ارائه مشاوره خانواده، سلامت باروری، مهارت‌های زندگی، سواد مالی و آموزش‌های فنی و حرفه‌ای.
مرحله پنجم ـ اشتغال و پشتیبانی مالی: اتصال آموزش‌دیدگان به فرصت شغلی و تأمین سرمایه خرد یا ابزار کار بر اساس طرح عملی و توان فرد.
مرحله ششم ـ حفاظت و پیشگیری محله‌ای: همکاری مستمر با نیروی انتظامی و مراکز درمانی برای مقابله قانونی با توزیع مواد مخدر و حمایت از افراد در معرض اعتیاد.
مرحله هفتم ـ ارزیابی: بررسی دوره‌ای شاخص‌هایی مانند بازگشت کودکان به تحصیل، کاهش ساعات کار خیابانی، اشتغال پایدار والدین، استمرار کسب‌وکارها، دسترسی به مشاوره و بهبود احساس امنیت ساکنان.
جمع‌بندی و پیشنهاد نهایی
پیشگیری پایدار از آسیب‌های اجتماعی با یک اقدام یا یک سازمان به نتیجه نمی‌رسد. خانواده باید در مرکز برنامه قرار گیرد؛ زیرا حمایت از والدین، افزایش توان اقتصادی، دسترسی به مشاوره و آموزش، و فراهم کردن امکان اشتغال می‌تواند بسیاری از زمینه‌های حضور کودکان در خیابان را کاهش دهد. در کنار این اقدامات، مدرسه باید از ترک تحصیل کودکان جلوگیری کند و نهادهای حمایتی و خیریه‌ها خلأهای مالی و اجتماعی را پوشش دهند.
پیشنهاد می‌شود شهرداری‌ها با دعوت از بهزیستی، کمیته امداد، آموزش و پرورش، سازمان فنی و حرفه‌ای، بانک شهر، مؤسسات خیریه، مراکز بهداشت و نیروی انتظامی، اجرای آزمایشی این طرح را در محله‌های منتخب آغاز کنند. پس از ارزیابی نتایج و اصلاح نقاط ضعف، برنامه می‌تواند در سایر محله‌های شهر و سپس در دیگر شهرها نیز اجرا شود. معیار موفقیت، صرفاً جمع‌آوری افراد از خیابان نیست؛ بلکه کاهش پایدار آسیب، بازگشت کودکان به مسیر آموزش، توانمند شدن خانواده‌ها و افزایش امنیت و کیفیت زندگی در محله است.
مشخصات نویسنده
نویسنده: دکتر ابوالفضل هنانیان
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع
