عوامل تأثیر سخن
استاد رسول خان امین با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت :
- صحبت ملایم و محبتآمیز: (فَقُولَا لَهُ قَوْلاً لَّيِّناً لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى)؛ (سوره طه؛ آیه: ۴۴). (ترجمه: اما برخی بهنرمی با او سخن بگویید شاید متذکر شود و از خدا بترسد.)
هر سخنران باید در گفتارش نرمی و برخورد نیک با مخاطبان را در نظر گرفته جملاتش دارای حلاوت و جاذبهی محبتآمیز و دلنشین بوده، توجه شنوندگان را بهجانب خویش معطوف دارد، پیامبر گرامی و علمای دین در تبلیغشان همین روش نرم را اختیار کردند، قابل تذکر میدانم درجایی که مخاطب به خشونت متوسل، خطیب میتواند به خاطر دفاع از آبروی خود متوسل به حرفهای قاطع شود که خشونت جانب مقابل را جوابگو باشد؛ اما این حالت وضع مقطعی دارد در جای خود صحیح است، نه بهعنوان یک اصل کلی و برای آغاز کار، بلکه برنامهی نخست خطیب محبتآمیز و ملایم بوده باشد؛ و این همان درسی است که آیات فوق به آن اشارهکرده است. سخنران موفق سخنان خود را به قهر و خشم آغاز و ختم نمیکند؛ بلکه همه اوقات صحبتهای خود را ملایمت ادا مینماید.
مُخاطَب اللهﷻ در آیه فوق موسی و هارون علیهمالسلام میباشند، جانب مقابلشان فرعون است، وقتیکه پیامبران در تبلیغ و دعوتشان از طرف الله ﷻ مکلفیت دارند در برابر کسی که دعوای خدایی دارد و ستمکارترین باشندهی صفحه زمین است، باید وی را به نرمی و شیرینزبانی دعوت نمایند، اما کسانی که به یگانگی الله ﷻ در مساجد و محافل علمی و دینی حضور به هم میرسانند، بهطریقاولی با ایشان برخورد نیک صورت گیرد. خطیب همیشه در نظر داشته باشد که حیات انسان امانت الهی و ابلاغ حق به شیوهی حکیمانه نیز مسئولیت عظیم است، زمانی که برای این هر دو تعیینشده و مقطعی و محدود است، یعنی حیات و مسئولیت هر دو از نزدش گرفته شود، همینکه مسئولیت عوض میشود خطیب باید در فکر جانشین از میان مسلمانان که حق را میشنوند، بوده باشد. - شرح صدر، عوامل و نشانههای آن: (أَفَمَن شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَی نُورِ مَّن رَبَّهِ فَوَيْلُ لَّلْقاسِیَةِ قُلُوبُهُم مَّن ذِکْرِ اللَّهِ اُوْلَئِکَ فِی ضَلَالٍ مُبِینٍ)؛ (سوره الزمر؛ آیه: ۲۲). (ترجمه: پس آیا کسی که خدا سینهاش را برای (پذیرش) اسلام گشاده و (درنتیجه) برخوردار از نوری از جانب پروردگارش است (همانند فرد تاریکدل است) پس وای بر آنان که از سختدلی یاد خدا نمیکنند که آنها در گمراهیاند.)
یکی از عوامل تأثیر سخن شرح صدر و سینهگشادهگی است، کسانی را که خداوند ﷻ نور ایمان و استعداد پذیرش حق را نصیبشان کرده گویا بر نوری راکب و هدایت یافتهاند که همیشه در مسیر حق راه میروند؛ و دیگران را در آن مسیر نورانی میکشانند.
عبدالله ابن مسعود رض میگوید: در پیرامون همین آیه از رسول خداﷺ پرسید چگونه انسان شرح صدر پیدا میکند؟ فرمود: (اذا دخل النوری فی القلب انشرح وا نفتح): هنگامیکه نور به قلب انسان داخل شد گسترده و فراخ میگردد، عرض کردم ای رسول خدا نشانه آن چیست؟ فرمود (الانا به الی دارالخلود و التجا فی عن دارالغرور و الستعداد للموت قبل نزوله) نشانه آن توجه به سرای همیشگی و جدا شدن از سرای غرور و آماده شدن برای استقلال از مرگ پیش از فرارسیدن آن است (تفسیر قرطبی، جلد ۸، صفحه ۵۶۹۱).
نکته قابلتوجه این است در جمله (فهو علی نور من ربه) نور و روشنایی بهمنزله مرکبی تذکر یافته است که مسلمانان بر آن سوار میشوند سرعت آن را خداوندﷻ بهتر میداند. همه انسانها در پذیرش حق یکسان نیستند، بعضی مردم به اندک اشاره حقیقت را درک میکنند؛ و با شنیدن کلمات حکمتآمیز در باطنشان تحول عظیم رونما میگردد از طریق این تحول خود و دیگران را از مهلکه نجات میدهند، برعکس عدهی دیگر از انسانها با شدیدترین خطابهها و گویاترین براهین و دلایل و نیرومندترین موعظهها و روبهرو میشوند؛ اما جزئیترین اثری در باطن و ظاهرشان بجا نمیگذارد، چنانچه خداوندﷻ میفرماید: (فَمَن یُرِدِ اللّهُ أن یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلاَمٍ وَمَن یُرِدْ أن یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیُقَا حَرَجًا کَأنَّمَا يَصَّعَّدُ فِی السَّمَاء کَذَلِکَ یَجْعَلُ اللّهُ الرّجْسَ عَلَی الّذِینَ لاَ یِؤْمِنُونَ)؛ (سوره انعام؛ آیه: ۱۲۵). (ترجمه: پس کسی را که خدا بخواهد هدایت نماید دلش را به پذیرش اسلام میگشاید؛ و هر که بخواهد گمراه کند دلش سخت تنگ میگرداند چنانکه گویی بهزحمت در آسمان بالا میرود اینگونه خدا پلیدی را بر کسانی که ایمان نمیآورند قرار میدهد.)
این موضوعی است که بامطالعه حالات افراد کاملاً مشخص میگردد بعضی چنان روح عالی دارند به هراندازه از حقایق وارد قلبشان گردد بهراحتی میپذیرند، عدهی دیگر چنان روح و فکرشان محدود است گویا هیچ نوع پذیرش حقایق در باطن وجود ندارد. - عوامل پیدایش قساوت قلب: جهل، گناه و استمرار بر گناه، لجاجت و جدایی همیشگی، همنشینی با بدان فاجران، مجرمان، دنیاپرستان و هواپرستان است، پیدایش گناه و همنشینی با بدان سرنوشت انسان را به مرض قساوت قلب مبتلا میسازد، قساوت قلب باعث عدم پذیرش هدایت و نور الهی میگردد، یگانه راه آسان برای به دست آوردن شرح صدر رهایی از قساوت قلب، روی آوردن به درگاه خدای متعال است، اشک ریختن از ترس خدا دست کشیدن سر یتیمان و رفتن در قبرستان، یادآوردن مرگ قساوت را از قلب دور میسازد، جای قساوت را شرح صدر گرفته، آن شخص که درگذشته تبلیغ و نصیحت را گوش نمیکرد حالا خود وی از دعوتگران و مبلغین راه حق محسوب میشود، صحبت به علما و اشتراک در جلسات علمی باعث شرح صدر میگردد، نخستین گمراهی انسانها از همنشینی با مردمان بداخلاق شروع میشود. آگاه باشید هیچوقت فرزندان خود را اجازه ندهید با افراد بداخلاق همراه و همنشین شوند، چنانچه سعدی میگوید:
پسر نوح با بدان نشست
خاندان نبوتش گم شد
سگ اصحاب کهف روز چند
پی نیکان گرفت و مردم شد
گاهی چنین میشود که دقایق صحبت با نیکان انسان را منزل مقصود میرساند؛ و گاهی دقایق صحبت به بدان، انسان را از کاروان سعادت بازمیدارد؛ اما کسانی که استعداد پذیرش حق را نداشته باشند طرف حق بازگشت نمیکنند.
- سخنی که از قلب برخیزد: سخن که از قلب برآید؛ و در قلبی بنشیند، سخنور آنچه را به مردم تقدیم میدارد، نخست باید خودش با گفتار خویش باورمند باشد، جملات را طوری ادا نماید که شنوندگان وی را مصلح جامعه دلسوز و مهربان تصور نموده منافع دینی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی خود را در پیروی حرفهای او بجویند، چنین خطابت سامعین را به رقت قلب وادار ساخته، حرفهایش تأثیرگذار میگردد، برعکس آن، خطبایی که خودنمایی، ریاکاری و شهرت را هدف اصلی خود قرار دهند، نهتنها صحبتشان در اجتماع تأثیرگذار نیست، بلکه نفرت مردم را افزوده و سخنانشان همانند دوای خواب، مردم را طرف خواب میبرد.
- تقوا: (وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا ۲ وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لَا یَحْتَسِبُ)؛ (سوره الطارق؛ آیه: ۲). (ترجمه: و هر که بترسد از الله، پدید آرد برای او مخلصی (خلاص گاه) رزقش دهد از آنجا که گمان ندارد.) رحمت را باز کند در تمام ابعاد زندگیاش موفق و در تمام تحولات و حوادث و مشکلات که رخ میدهد، الله متعال وی را نجات میدهد، قلب پرهیزگاران روی محبت که به پروردگارشان دارند، مملو از ترس خالق است قلبهای وابسته به خداوندﷻ آرام و باوقار است، قلب ایشان جز ترس خدا هیچ ترسی را به خود راه نمیدهد، بنا بر آن، سخنانشان در قلب دیگران تأثیر میگذارد.
خطیب سه مورد دیگر را در نظر گیرد: نخست حکمت، دوم موعظه حسنه و سوم گفتوگو به طریق نیک، چنانچه قرآن کریم ارشاد میفرماید: (اُدْعُ إِلیِ سَبِیلِ ربَّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ اَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِیلِهِ وَهُوَ أعْلَمُ بِالْمُهْتَدیِنَ)؛ (سوره النحل؛ آیه: ۱۲۵). (ترجمه: دعوت کن مردمان را بهسوی راه پروردگار خویش بهدانش و به نیک و مناظره کن با ایشان به طریقی که نیک است. بیگمان پروردگار تو کسی را که از راه او منحرف شد از همه بهتر میشناسد و «نیز» او راه یافتهگان را از همه بهتر میشناسد.)
منظور از حکمت، بیان دلایل محکم و حکیمانهی که شنوندگان را طرف خود به تواضع و تسلیمی وادارد است. مراد از موعظهی حسنه، نصایح سودمند، مؤثر و رقتآور است که با حقایق دلسوزی، نرمخویی آراسته است. منظور از مجادله به طریق نیک، حقشناسی، حقگویی و شایستگی به انصاف و اصول نفع رسانی، تهذیب و تعلیم و تربیه را در نظر گرفتن است.
میتوان گفت سخنران باید در همه گفتار خود نخست جهت رضای الله ﷻ منافع خدمات دینی را حضور مردم ارائه نماید، زیرا سبیل خدا در نخست آیه ذکرشده است، افاده میکند که هدف اصلی در گفتار حصول رضای الله ﷻ است، هیچ نوع ریاکاری و غرض شوم را در گفتار دخیل نسازد.
آیهای از قرآن کریم را که خطیب میخواند به ترجمه تحتاللفظی نباید اکتفا کند؛ بلکه حکمت و اسرار آیه را توسط آیه دیگر و یا حدیث رسول اکرم ﷺ و مفسرین که بیانشده ارائه نماید، با چنان طرز بیان که آراسته با حلاوت و استقامتدهنده برای سعادت و باورمند ساختن مخاطبان بر اهداف و ایجاد انگیزهی تفکر در شئون زندگی و درنتیجه در نهان مخاطبان تحول مثبت برای نوآوری و ابتکار عمل بوده باشد؛ بلکه شوق و علاقهی سخنرانی در قلب شنوندگان پدید آمده، آرزو کرده، گویندهی کاش من هم به حیث خطیب موفق، سخنران باشم، باگذشت زمان همین شخص آرزوهای خود را در عمل پیاده خواهد کرد. - بیتفاوتی عامل تباهی: (فَلَوْلاَ كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِن قَبْلِكُمْ أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلًا مِّمَّنْ أَنجَيْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُواْ مَا أُتْرِفُواْ فِيهِ وَكَانُواْ مُجْرِمِينَ)؛(سوره هود؛ آیه: ۱۱۶). (ترجمه: پس چرا از نسلهاى پيش از شما خردمندانى نبودند كه [مردم را] از فساد در زمين بازدارند جز اندكى از كسانى كه از ميان آنان نجاتشان داديم و كسانى كه ستم كردند به دنبال ناز و نعمتى كه در آن بودند رفتند و آنان بزهكار بودند.
گریز آخر ز عقل ذوفنون کرد
دل خودکام را از عشق خون کرد
ز اقبال فلک پیما چه پرسی
حکیم نکتهدان ما جنون کرد
هر جامعهای که عدهای از دانشمندان متعهد آن در برابر فساد بدون غفلت مبارزه کرده رهبری جامعه را بر نیت مبارزهی سالم بر عهده میگیرند، چنین جامعه از تباهی و نابودی نجات مییابد؛ اما درصورتیکه بیتفاوتی و سکوت همه ابعاد زندگی مردم را فراگیر شد، هلاکت و بربادی در سراغ آن قوم حتمی رسیدنی است.
(وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ)؛ (سوره هود؛ آیه: ۱۱۷). (ترجمه: آنها که ستم روا داشته از تنعم و تلذذ پیروی میکردند، گنهکار بوده و نابود شدند و چنین نبود که پروردگارت آبادیها را به ظلم و ستم نابود کند درحالیکه اهلش درصدد اصلاح بوده باشند.) ستمگران هر عصر اکثریت جامعه را تشکیل میدادند.
عامل مستی غرور و دست زدنشان به انواع گناهان، فرورفتن بهناز و نعمت و عیش و نوششان بود. آیهی فوق بهصراحت میگوید، خداوندﷻ این قوم را به دیار عدم فرستاد به خاطری که مصلحانی در میان آنها نبودند، زیرا خداوندﷻ هرگز قوم و ملت شهر و دیاری را به خاطر ظلم و ستمشان نابود نمیکند مشروط بر اینکه آنها درراه اصلاح جامعه گام برندارند.
در هر جامعهای ظلم و ستم وجود دارد، مهم این است که مردم واقعاً بفهمند که ستم موجود است؛ و در پی از میان برداشتن فساد و اصلاح جامعه گام بردارند، ایشان در قانون آفرینش حق حیات دارند، درصورتیکه ستمگران به گسترش فساد ادامه دهند، مصلحان جامعه بیطرف و بیتفاوت بمانند، آنگاه چنین جامعه آلوده و مستغرق به فساد و در سنت آفرینش حق حیات نداشته و طبق سنت الهی تباه و هلاک میشوند.
علامه اقبال لاهوری:
فکر رنگینم کند نذر تهیدستان شرق
پارهی لعلی که دارم از بدخشان شما
حلقه گرد من زنید ای پیکران آب و گل
آتشی در سینهدارم از نیاکان شما
عمرها در کعبه و بتخانه مینالد حیات
تا ز بزم عشق یک دانای راز آید برون
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع



