ویژگیهای سخن از نگاه قرآن کریم و احادیث و متون ادبی
استاد رسول خان امین با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت : اول. گفتار از اعمال بهحساب میآیید: بدون شک یکی از اعمال انسان، گفتار اوست؛ و بسیاری از اعمال نیک و زشت را همین سخنان و کلمات تشکیل میدهند، برخی سخنان و کلمات، انسان را شایسته برخورداری از پاداش و نعمتهای الهی مینماید؛ و پارهای از گفتارها عقوبت و عذاب الهی را نصیب او میکند. نکتهای که توضیح آن در اینجا ضرورت دارد این است که اگر بین گفتار و عمل انسان تفکیک قائل شدهاند، این تفکیک به معنای نفی گفتار بهعنوان یک عمل نیست؛ بلکه این تقسیمبندی آنجایی مطرح است که گوینده، موعظه و یا چیزی از فضایل اخلاقی را به دیگران بگوید یا بهایشان توصیه کند؛ لکن در حوزه رفتار شخصی، خویشتن را مقید به انجام گفتار خویش ننماید؛ نه اینکه با این تفکیک، تمامی سخنان و گفتارهای ارادی شخص را امری خارج از حوزه اعمال بهحساب میآید، منظور این است که برخی از دستورات و واجبات دینی با قوه گفتار قابلیت انجام میباید؛ و بسیاری از معاصی و گناهان نیز از همین طریق صورت میپذیرد. آیا بدون قوای گفتار کسی میتواند مسلمان باشد؟ نمازی بخواند؟ شکر و ستایش پروردگارش را بجا آورد؟ و آیا غیرازاین است که معاصی «دروغ، غیبت، تهمت، استهزاء و … از گناهان لسانی هستند؟»
لهذا آدمی بایستی نسبت به گفتههای خود حساس و باریکبین باشد؛ و بداند چه میگوید، چرا میگوید، به چه کسی میگوید که میگوید، کجا میگوید، با چه الفاظی میگوید، چگونه میگوید، در چه شرایطی میگوید؛ و …؛ همینطور بر گویشور لازم است بداند از سخنان و گفتارش بازخواست خواهد شد؛ و او مسئول گفتههای خویش است.
الف. قرآن کریم: خداوندﷻ در اوایل سره مبارکه حجرات چنین میفرماید: (يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَرۡفَعُوٓاْ أَصۡوَٰتَكُمۡ فَوۡقَ صَوۡتِ ٱلنَّبِيِّ وَلَا تَجۡهَرُواْ لَهُۥ بِٱلۡقَوۡلِ كَجَهۡرِ بَعۡضِكُمۡ لِبَعۡضٍ أَن تَحۡبَطَ أَعۡمَٰلُكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تَشۡعُرُونَ)؛ (سوره حجرات؛ آیه: ۲). (ترجمه: ای کسانی که ایمان آوردهاید! صدای خود را فراتر از صدای پیامبر نکنید؛ و در برابر او بلند سخن مگویید (و دادوفریاد نزنید) آنگونه که بعضی از شما در برابر بعضی بلند صدا میکنند، مبادا اعمال شما نابود گردد درحالیکه نمیدانید همانطور که ملاحظه میکند، خداوند گفتاری را که بهروش درست و بجا انجام نشود، شایسته عقوبت شمرده تا جایی که آن را مسبب از بین رفتن ثواب سایر اعمال نیک مؤمنان میداند.)
(مَّا يَلۡفِظُ مِن قَوۡلٍ إِلَّا لَدَيۡهِ رَقِيبٌ عَتِيد)؛ (سوره ق؛ آیه: ۱۸). (ترجمه: انسان هیچ سخنی را بر زبان نمیآورد؛ مگر اینکه هماندم، فرشتهای مراقب و آماده برای انجام مأموریت (و ضبط آن) است.)
ب. اشعار و متون ادبی:
سنایی غزنوی، حدیقهالحقیقه:
خوشسخن باش تا امان یابی
وقت کشتن خلاص جان یابی
امید مجد:
مبادا همانسان که با خویشتن
بگوید با بانگ محکم سخن
رسول خدا را همینسان خطاب
نمایید درو از طریق صواب
چو گشتید دور از طریق ادب
شود محو اعمالتان نزد رب
دوم. برتری سخن از حمله شمشیر: به عقیده همه اهل نظر همواره گفتار و سخن در قیاس با سایر روشهای روبهروی با مسائل، هم کارسازتر بوده و هم اولین گزینه برای مواجهه با مسائل و مشکلات تجویز و توصیهشده است و از این رهگذر نتایج مفیدتری حاصلشده است. تعبیر (شمشیر زبان) و مشابهات آن بهکرات در روایات و متون ادبی دیده میشود.
الف. قرآن کریم: خداوندﷻ در قرآن کریم میفرماید: (…قَالَ إِبۡرَٰهِۧمُ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَأۡتِي بِٱلشَّمۡسِ مِنَ ٱلۡمَشۡرِقِ فَأۡتِ بِهَا مِنَ ٱلۡمَغۡرِبِ فَبُهِتَ ٱلَّذِي كَفَرَۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ)؛ (سوره البقره؛ آیه: ۲۵۸). (ترجمه: ابراهیم گفت: «خداوند، خورشید را از افق مشرق میآورد؛ اگر راست میگویی که حاکم برجهان هستی تویی، خورشید را از مغرب بیاور!» (در اینجا) آن مرد کافر، مبهوت و وامانده شد؛ و خداوند، قوم ستمگر را هدایت نمیکند.)
همانگونه که از مفهوم آیه که در حال بیان ماجرای محاجه (بحث همراه با پرخاش) و جدال لفظی ابراهیم علیهالسلام و نمرود است؛ استنباط میشود، خداوند سخن ابراهیم علیهالسلام را مایه شکست و کذب نمرود میداند؛ گو اینکه خداوندﷻ در ضمن عبارت نظر به این مطلب دارد که کارکرد سخن و گفتار از جنگ و یورش فیزیکی برتر است و مغلوب شدن نمرود را ناشی از پیامبر علیهالسلام میداند.
ب. اشعار و متون ادبی:
صائب تبریزی، دیوان اشعار:
گفتگوی عشق را من در میان انداختم
طرح جوهر من شمشیر زبان انداختم
فرخی سیستانی، دیوان اشعار:
سخن گفتن آن ستوده سخن
نرم گرداند آهن و پولاد
سعدی شیرازی، بوستان:
سمند سخن تا بهجایی براند
که قاضی چو خر در و حل بازماند
فردوسی، شاهنامه:
زبان در سخن گفتن آژیر کن
کمان کن خرد را سخن تیر کن
سوم. برتری سخن شایسته از صدقه و خیرات: در تعالیم اسلامی، سخن نیک و شایسته از ارزش بالایی برخوردار است؛ و تأکید فراوانی بدان شده است. حتی ارزش آن را از صدقات و اموری خیریه نیز بالا دانستهاند. تأثیرات سخن شایسته بهاندازهای است که آدمی را بیش از هر حساس دیگری اقناع میکند.
الف. قرآن کریم: خداوندﷻ در قرآن کریم میفرماید: (قَوۡل مَّعۡرُوف وَمَغۡفِرَةٌ خَيۡر مِّن صَدَقَةٖ يَتۡبَعُهَآ أَذىۗ وَٱللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيم)؛ (سوره البقره؛ آیه: ۲۶۳). (ترجمه: گفتار پسندیده (در برابر نیازمندان) و عفو (و گذشت از خشونتهای آنها)، از بخششی که آزاری بهدنبال آن باشد، بهتر است؛ و خداوند، بینیاز و بردبار است.)
پیامبر اکرم ﷺ میفرماید: (ثَلاث مِن اٌبوابِ البِر: سَخاءُ النفسِ، طیبُ الکَلامِ و الصَبرُ عَلی الاٌذی.) ترجمه: (سه چیز از بابهای نیکوکاری است: سخاه، کلام شایسته و پاک و صبر و تحمل بر اذیت و آزار.)
ب. اشعار و متون ادبی:
مولوی، دیوان شمس:
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات
نان گندم گر نداری گو حدیث گندمین
چهارم. ارتباط گفتار و انسان و تمییز عاقل و احمق از طریق سخن: یکی از ویژگیهای گفتار این است که میتوان از طریق کلام و شیوه سخنگویی فرد به سطح اندیشه و عقل متکلم پی برد؛ و این برای اندیشیدن پیش از گفتار فرد و اهتمام در قلت کلام برای همین خصیصه گفتاراست. حتی از سخنان و شیوه رفتار فرد میتوان به ما فی الضمیر و ویژگیهای درونی گویشور نیز پی برد.
الف. قرآن کریم: خداوندﷻ متعال در سوره مبارکه محمد، آنجا که از بیماردلان و منافقان سخن میگویند خطاب به پیامبر اکرمﷺ میفرماید: (… وَلَتَعۡرِفَنَّهُمۡ فِي لَحۡنِ ٱلۡقَوۡلِۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ أَعۡمَٰلَكُمۡ)؛ (سوره محمد؛ آیه:۳۰). (ترجمه: اگر ما بخواهیم آنها را به تو نشان میدهیم تا آنان را با هرچند میتوانی آنها را از طرز سخنانشان بشناسی؛ و خداوند اعمال شما را میداند.)
(قُلۡ كُلّ يَعۡمَلُ عَلَىٰ شَاكِلَتِهِ)؛ (سوره الاسراء؛ آیه: ۸۴). (ترجمه: بگو: هر کس طبق روش (و خلقوخوی) خود عمل میکند؛ و پروردگارتان کسانی را که راهشان نیکوتر است، بهتر میشناسد.)
ب. اشعار و متون ادبی:
سعدی شیرازی، گلستان:
تا مرد سخن نگفته باشد
عیب و هنرش نهفته باشد
هر بیشه گمان مبر که خالی است
شاید که پلنگ خفته باشد
صائب تبریزی، دیوان اشعار:
در سخن گفتن خطایی جاهلان پیدا شود
تیر کج چون از کمان بیرون رود رسوا شد
مولوی، مثنوی معنوی:
مه فشاند نور و سگ عوعو کند
هرکسی بر خلقت خود میتند
نورالدین عبدالرحمن جامی، هفتاورنگ:
نا شده از خوی بدت دل تهی
کی رسد از نظم تو بوی بهی
هر چه به دل هست زپاک و پلیدی
در سخن آید اثر آن پدید
مولوی، مثنوی معنوی:
بوی کبر و بوی حرص و بوی آز
در سخن گفتن بیاید چون پیاز
ج. امثالوحکم حکایات و کنایات:
- از مشکبو آید و از کاهدود.
(هرکسی بهتناسب طبیعت خویش نمود پیدا میکند.) - حال هرکس مطابق قال است.
(مقصود این است که گفتار انسان، گویایی حالات قلبی و احساسات درونی اوست.) - زبان دردهان، ترجمان دل است.
- از کوزه همان برون تراود که در اوست.
(منظور آن است که از سخنان هرکسی میتوان به شخصیت او پی برد.) - آنچه در دل است آخر بر زبان میآید.
(مانند گفتهای قبل است.) - ابله را در سخن توان دانست.
(جهالت افراد را میتوان از سخنانشان کشف نمود.) - ببین مزه دهنش چه است.
(مقصود از این ضربالمثل این است که سخن گفتن افراد میتواند از نیات درونی ایشان هم خبر دهد).
- Speech is the picture of the mid.
(سخن تصویر ذهن است. معادل: زبان دردهان ترجمان دل است.)
پنجم. گفتمان و تعلیم و تربیت: به عقیده دانشمندان زمان تولد انسان همان روزی است که نطفه او منعقد میشود؛ و به تعبیر بهتر زمان ورود انسان به این دنیا نه تولید او از رحم مادر، بلکه تشکیل جنین است و اولین دوره زندگی انسان همین زمان است. روانشناسان معتقدند صحبت کردن مادر با جنین داخل رحمش نیز آغاز تربیت و پرورش انسان است؛ و رابطه مادر و جنین با همین اصوات و عبارات شروع میشود؛ و بعد از تولد نوزاد باز همین اصوات و عبارات است که در پرورش و تعلیم و تربیت او نقش اولیه را و اصلی را ایفا مینماید؛ خصوصاً زمانی که کودک با مفاهیم واژهها آشنا میشود؛ و قدرت تکلم پیدا میکند و از آن به بعد بهتدریج، مفاهیم در سطوح بالاتری مطرح میشوند؛ لکن با همین شیوه و ابزار، یعنی گفتوشنود؛ حتی در دورههای بزرگسالی و در مراکز آموزشی عالی و پژوهشکدهها نیز وضع به همین منوال است؛ پس گفتمان، نخستین، مهمترین، کارآمدترین و ماندگارترین ابزار تعلیم و تربیه است؛ و قطعاً سایر ابزار و روشها بعدازآن موضوعیت پیدا میکنند. این سخن اگر بدیهی نباشد و اقامه دلیل و برهان برای اثبات نیز بینیاز است. کافی است دنیایی را تصور کنید که بدون استفاده از زبان و دیالوگ بخواهیم مطلبی را به کسی بیاموزیم! و یا اینگونه بیندیشیم که کدام ابزار و وسایل قادرند جایگزین گفتار و سخن در مقام آموزش و تعلیم شوند؛ و یا آنکه از شما بخواهند مطالبی را به دو کودک که یکی فاقد قوای بینایی و دیگری فاقد قدرت تکلم و نیروی سامعه باشد، بیاموزید؛ روشن است که آموزش به کودکی گنگ بسیار دشوارتر است از کودک نابینا و این نشان از اهمیت سخن و گفتمان در مقام آموزش و تعلیم دارد؛ همانگونه که در قرآن کریم نیز در تمام مواضعی که خداوندﷻ از این دو نیرو یعنی دیدن و شنیدن سخنی به میان آورده سمع و نیروی شنوایی را بر بصر ترجیح و اولویت داده است: «انه هو السمیع البصیر» و به عقیده مفسران این تقدم و تأخر حکایت از کارکرد وسیع گفتار و اهمیت سخن دارد.
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع



