اهمیت و ارزش سخن از منظر قرآن کریم
استاد رسول خان امین با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت : شاید در بیان ارزش سخن و نیروی واژهگان، بسنده کردن به این‌که معجزه جاوید ختم رسول از همین جنس و به مناسبت بی‌مانندی و اکمال و احکام آن است، انسان را قانع و از اقامه سایر ادله بی‌نیاز نماید؛ لکن بیان نکتههای در این حوزه خالی از لطف نیست. همان‌گونه که گذشت، سخن و گفتار از دیرباز مهم‌ترین وسیله ارتباطی بشر بوده و با گذر زمان بر رفعت جایگاه و ارزش آن افزوده شد و لزوم پرداختن به این مهم توجه دانشمندان حوزه‌های مختلف، خصوصاً ادبیات، علوم اجتماعی، زبانشناسی، روانشناسی، فلسفه، علوم تربیتی، مترجمان و مفسران و نیز عالمان اخلاق را به خود جلب کرد.
روش رسولان الهی و پیامبر اعظم نیز در دعوت، گفتاری بوده و تاریخ و سرگذشت اقوام و روش‌های تبلیغ انبیاء مؤید همین مطلب است. در قرآن کریم آیات متعددی مبنی بر بشارت و انذار و ابلاغ پیام الهی از طریق گفتار و یا مجادله‌های احسن و مواعظ حکیمانه پیامبران ذکرشده است. به‌عنوان‌مثال می‌توان به موارد زیر از آیات اشاره نمود:
- گفتوگوهای خداوندﷻ با پیامبران؛
- گفتوگوهای پیامبران با مردم (دعوت، استدلال‌ها، مواعظ و اتمام‌حجت انبیاء)؛
- انحصار وظایف پیامبر ﷺ به تبشیر، انذار و تبیین آیات؛
- دستور به پیامبر برای اتخاذ روش موعظه و جدال احسن به‌عنوان بهترین روش تبلیغ؛
- دعوت مشهور قرآن از اهل کتاب برای گفتوگو و اجتماع حول کلمه توحید و یگانه‌پرستی؛
- مجادله‌های پیامبران، مانند مجادله مشهور ابراهیم ع با نمرود، موسی ع با فرعون و ساحران؛
- گفتوگوهای ذکرشده در قرآن از زبان حیوانات، مانند ارتباط گفتاری سلیمان ع با مورچه، هدهد و …
- نصایح لقمان حکیم به فرزندش؛
- قدرت بیان و فصاحت هارون علیه‌السلام و کسب مقام پیامبری؛
- معجزه تکلم عیسی ع در گهواره و سخن گفتن مستقیم خدا با موسی ع؛
- سخن گفتن جوارح و اعضاء در روز محشر؛
- شفاعت شفیعان.
علاوه بر این، اگر نظری به متن کتاب آسمانی و معجزه جاوید پیامبر اعظم ﷺ قرآن کریم بیفگنیم به‌وضوح می‌توان به ارزش گفتار و بیان پی برد. با توجه به اهتمام قرآن به‌اجمال و گزیدهگویی و پرهیز از شرح و بیان جزئیات، تعدد و تکثر حیرت‌انگیز واژه‌ها و عباراتی در مفهوم سخن گفتن و گفتار که بیش از سه هزار مرتبه بدان پرداخته‌شده از قبیل:
- ریشه «ق و ل» مانند قال، قل، یقول و سایر مشتقاتش حدود ۱۷۴۵ مرتبه؛
- ریشه «ص د ق» و «ک ذ ب» و سایر مشتقاتشان حدود ۴۵۰ مرتبه؛
- ریشه «د ع و» مانند دعا، یدعوا و سایر مشتقاتش حدود ۲۱۵ مرتبه؛
- ریشه «س م ع» مانند سمع، یسمعون، سمیع و سایر مشتقاتش حدود ۱۸۶ مرتبه؛
- ریشه «ب ی ن» مانند یبین، تبیین، بیناء و سایر مشتقاتش حدود ۱۵۴ مرتبه؛
- ریشه «س ء ل» مانند سأل، یسألون و سایر مشتقاتش حدود ۱۲۷ مرتبه؛
- ریشه «ق ر ء» مانند إقرأ، یقرءون و سایر مشتقاتش حدود ۸۵ مرتبه؛
- ریشه «ک ل م» مانند کلم، یکلم، کلام و سایر مشتقاتش حدود ۷۵ مرتبه؛
- ریشه «ج و ب» مانند أجاب، یجیب، جواب و سایر مشتقاتش حدود ۴۴ مرتبه؛
- ریشه «ح د ث» مانند محدث، احادیث و سایر مشتقاتش حدود ۳۶ مرتبه؛
- ریشه «و ع ظ» مانند أعظ، یعظ، عظ وسایر مشتقاتش حدود ۲۵ مرتبه؛
- ریشه «ن ط ق» مانند أنطق، ینطق و سایر مشتقاتش حدود ۱۲ مرتبه.
و نیز تعدد واژه‌های در مفهوم گفتار یا ارتباط کلامی از قبیل:
لسان، بلاغ، جدال، بیان، ذکر، صحبت، نصیحت، وحی، تعلیم، نداء، شهد، وصیت، خبر، بشر، نذر، نیأ، شوری، شفاعت، تلاوت، شکر، حمد و سایر کلمات مشابه، همین‌طور اوامر و زواجر قرآن، عبارات متعدد دیالوگواری و گفت‌وشنودهای متعدد ذکرشده در قرآن و پرداختن به انواع روایتگری و قصه‌های کلام الهی، دلیل آشکاری است برای اثبات ارزش مقوله گفتمان از منظر قرآن کریم.
از سوی دیگر پژوهشگران تعلیم و تربیت اعم از قدما و متأخرین، گفتار را ضروری‌ترین و درعین‌حال کارآمدترین شیوه و ابزار برای تعلیم و تربیت (آموزش‌وپرورش) برشمرده‌اند که قرآن نیز همین معنا را تأیید و در مواضع متعددی بر آن تأکید کرده است.
هم‌چنین خداوند متعال قوای سخنگویی را به‌عنوان نعمت بزرگی ذکر می‌نماید: (أَلَمْ نَجْعَل لَّهُ عَيْنَيْنِ ۸ وَلِسَانًا وَشَفَتَيْنِ)؛ (سوره البلد آیه۹). (ترجمه: آيا دو چشمش ندادهايم و زبانى و دو لب.)
و نکته قابل‌ذکر دیگر این‌که خداوند متعال سخن گفتن را مجرای برخی از معجزات و کرامات قرار داده است؛ مثلاً در قرآن کریم، یکی از عجیب‌ترین معجزهها را سخن گفتن عیسی ع در گهواره می‌داند، زمانی که حضرت عیسی ع نوزادی بیش نبود و به اذن خدا شروع به سخن گفتن کرد و سبب بُهت و حیرت منکران گردید.
هم‌چنین خداوندﷻ با موسی – علیه‌السلام – مستقیم و بی‌واسطه سخن گفت و این موضوع یعنی سخن گفتن خدا با موسی – علیه‌السلام – را افتخار بزرگی برای او دانسته و ملقب شدن حضرت به «کلیم‌الله» از ارزش آن حکایت دارد.
همین‌گونه است، سخن گفتن جوارح، پوست بدن، زمین، دابه الارض، تکلم سلیمان ع با مورچه، هُدهُد و سایر حیوانات که در سوره «انبیاء» بدان اشاره‌شده است. نشانه حضرت زکریا ع زمانی که از محراب عبادت خارج شد نیز به‌نوعی همین مقوله ارتباط دارد.
اهمیت و ارزش سخن در زندگی
زبان و قوای تکلم در مقایسه با سایر موهبت‌های خداداده از میدان عمل وسیع‌تری برخوردار است؛ چشم تنها در قلمرو دیدنی‌ها، گوش در قلمرو شنیدنی‌ها و نیروی بساوایی نیز صرفاً در میان ملموسات موضوعیت پیدا می‌کنند؛ اما دایره شمول قلمرو زبان، دیدنی‌ها، شنیدنی‌ها، امور قابل‌لمس، امور مادی، معنویات، مسایل معقول منقولات را نیز دربر میگیرد. پیرامون ارزش سخن و گفتار و جایگاه آن در زندگی روزمره، ذکر موارد زیر نیز جالب و درخور تأمل است:
یکی لزوم بیان شهادتین به‌صورت گفتاری و زبانی برای ورود به دین یعنی همان اقرار به لسان (التزام قولی) که اولین شرط و قدم آغازین برای تشرف به دین اسلام دانسته شده است.
ارزش سلام کردن و وجوب پاسخ آن‌که از طریق نیروی گفتار انجام می‌شود و در بسیاری ثواب آن، تأکید زیادی در منابع دینی بدان شده است. علاوه بر سلام کردن، احوال‌پرسی‌های معمولی و روزمره و بیان عباراتی از قبیل صبح‌به‌خیر، شب‌به‌خیر و وقت بهخیر، روزبه‌خیر و سایر اصطلاحات رایج را نباید ازنظر دور داشت. هم‌چنین است تشکر و سپاسگزاری از مردم و نیز بجا آوردن شکر خدا که لازم است بهصورتی لسانی صورت پذیرد؛ چراکه عالمان اخلاق برای شکر خدا سه مرتبه لسانی، قلبی و عملی قائل شده‌اند و شکر لسانی را مقدم و لازم دانسته‌اند.
همین‌طور مبحث «ایجاب و قبول» و «قبض و اقباض» در عقدها و معاملات و نیز لزوم جاری شدن صیغه عقد ازدواج و تصدیق زوجین که تماماً باید به‌صورت کلامی و لسانی بیان منعقد گردد و در سایر ادیان و فرهنگ‌ها نیز مرسوم است.
همین‌طور ذکر خدا، تسبیح، تحمید یا ستایش خدا، تهلیل یا لااله الاالله گفتن، نماز گزاردن و مدح پروردگار و نیز بخش مهمی از آداب و مناسک حج را همین شعارها و لبیک‌های تشکیل می‌دهد که بایستی آن را به زبان جاری نمود.
هنرهای کلامی و آوایی مانند تلاوت قرآن و دعا کردن و مناجات، ابتهال یا تضرع، مدح پیامبرﷺ و آوازها و هارمونی‌های آوایی، مسئله اعتراف به گناه در محضر پروردگار، دعا و درخواست و طلب بخشایش از او و توبه و انابه یا پشیمانی، خطابه‌ها، تشویق، تهییج و تنبیه، خبررسانی (اِخبار)، بیان احساسات و عشق‌ورزی، مباحثات علمی، رایزنی و مشوره، بازی‌های متعدد زبانی که در میان کودکان متداول است؛ و هنر مشاعره که در میان بزرگ‌ترها، رواج بیشتری دارد، همگی از اموری است که به مدد نیروی گفتار و بیان محقق می‌گردد.
نکته جالب دیگر که به‌نوعی از ارزش کلام حکایت دارد، مسئله قهر و آشتی است که اولین و بارزترین مظهر و مصداق قهر و دلخوری در بین انسان‌ها، ترک سخن و عدم گفتوگو با یکدیگر است و در آشتی نیز، اولین قدم، سخن گفتن با یکدیگر است؛ به‌گونه‌ای که عبارت «با فلانی حرف ندارم یا حرف نمی‌زنم» در فرهنگ ما و سایر کشورها رواج داشته و گویای قهر بین دو نفر است. حتی جالب است بدانیم خداوند متعال در قرآن کریم، یکی از عذاب‌های الهی دوزخ را عدم صحبت با آنان ذکر فرموده است: (… ولا یکلمهم الله …)؛ (سوره آل‌عمران آیه ۷۷). (ترجمه: و خدا با ایشان سخن نمی‌گوید.)
همین‌طور بهره‌گیری عمیق خداوندﷻ از آیه‌ها و صناعات بیانی و بدیعی اعم از صناعات معنوی، لفظی و بیانی آن‌هم به‌کرات از قبیل کنایه‌ها، استعاره‌ها، تمثیل‌ها، تشبیه‌ها، اقسام سجع (متوازی، متوازن، مطرف) اقسام جناس و نیز فنون و صنایع بدیع از قبیل تصدیر، طباق، التفات، حذف، اشتقاق، قلب، حقیقت و مجاز، قرینه مجاز، علاقه مجاز مرسل، مراعات نظیر، حسن تعلیل، مبالغه و اغراق، ایهام، ارصاد و تسهیم، لف‌ونشر، ایضاح، جمع، تفریق، اعداد تنسیق الصفات، تجرید، ارسال‌المثل، مشاکلت، مدح شبیه به ذم، ذم شبیه به مدح، تلمیح، لغز و… که جایگاه رفیعی نیز در ادبیات و اشعار دارند قابل‌توجه بوده و برای درک مقام شامخ سخن، سودمند است.
اهمیت و ارزش سخن در آیینه اشعار و متون ادبی
در ادامه اشعاری را مروز خواهیم کرد که سرایندگان این ابیات، جایگاه سخن و گفتارشأن والای آن را به زیبایی تمام ستوده و به نظم درآورده‌اند:
حافظ شیرازی، دیوان اشعار:
حافظ ارسیم و زرت نیست چه شد شاکر باش
چه به از دولت لطف سخن و طبع سلیم
مسعود سعد سلمان، دیوان اشعار:
ای یار چو صبر هیچ یاری مشناس
بافایدهتر ز رفیق کاری مشناس
دلجویتر از شکر شکاری مشناس
بهتر ز سخن تو یادگاری مشناس
صائب تبریزی، دیوان اشعار:
اگر سکندر از آینه ساخت لوح مزار
چراغ تربت من روشنایی سخن است
کلیم کاشانی، دیوان اشعار:
سخن فروشی، فرزند فروختن است
کسی که لاف سخن زد ز اهل غیرت نیست
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع
