پرش به محتوا
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵
حکمرانی

اعتراف پرهزینه واشنگتن در شنژن؛ پایان تک‌قطبی یا معامله بقا؟

عادل بابایی  عضو شورای سردبیری با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت : نشست سه‌جانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جین‌پینگ در شهر شنژن چین را نمی‌توان صرفا یک دیدار دیپلماتیک یا گفت‌وگویی تاکتیکی برای کاهش تنش‌های مقطعی دانست. این رویداد، در سطح ساختاری و نمادین، اعتراف عملی ایالات متحده به پایان دوران تک‌قطبی و گذار از ابرقدرتی بی‌رقیب به سمت پذیرش نوعی سلسله‌مراتب سه‌گانه در مدیریت نظم جهانی است. هرچند رئیس‌جمهور آمریکا تلاش می‌کند در این صحنه نیز خود را محور و تصمیم‌گیرنده اصلی نشان دهد، اما اصل پذیرش چنین قالبی در خاک چین، معادله‌ای را تثبیت می‌کند که در آن واشنگتن دیگر تنها مرجع تنظیم قواعد نظام بین‌الملل نیست.پایان انحصار تصمیم‌گیری در عصر فرسایش هژمونیدر دهه‌های نخست پس از پایان جنگ سرد، ایالات متحده عادت داشت پرونده‌های کلان امنیت و اقتصاد جهانی را یا راسا مدیریت کند یا در قالب ائتلاف‌های تحت رهبری خود و نهادهای بین‌المللی هم‌سو پیش ببرد. در آن دوران، نشستن بر سر یک میز مشترک با رقبا برای ترسیم قواعد کلی جهان، در دکترین راهبردی واشنگتن جایگاهی نداشت؛ چرا که آمریکا خود را معمار انحصاری نظم می‌دانست.اما نشستن رئیس‌جمهور آمریکا بر سر یک میز سه‌جانبه با رهبران چین و روسیه، آن هم در شنژن که نماد جهش صنعتی، فناورانه و صادراتی چین است، تغییر بنیادینی را به نمایش گذاشت. وقتی واشنگتن برای مهار ریسک‌های هسته‌ای، مدیریت بحران‌های منطقه‌ای و حفظ ثبات جریان‌های انرژی و تجارت جهانی ناچار به چانه‌زنی مستقیم و هم‌زمان با دو رقیب اصلی می‌شود، عملا می‌پذیرد که عصر تصمیم‌گیری یک‌جانبه به سر آمده است. تاکید بر مسئولیت ویژه قدرت‌های بزرگ در ادبیات این نشست، به زبان روابط بین‌الملل معنایی جز تقسیم نقش و بخشیدن مشروعیت هم‌تراز به طرف‌های حاضر در مذاکره ندارد.شکاف میان وزن واقعی و پرستیژ نمادین،یکی از مهم‌ترین چالش‌های راهبردی این نشست، شکاف عمیق میان «توان واقعی» بازیگران و «پرستیژ نمادینی» است که در این قاب به دست آوردند. در دنیای سیاست بین‌الملل، تصویر و قالب مذاکره گاهی به اندازه توان مادی و اقتصادی واقعیت می‌سازد و واشنگتن در شنژن دقیقاً در همین نقطه امتیاز بزرگی به رقبای خود داد.روسیه از منظر تنوع اقتصادی، سهم در تولید ناخالص جهانی، دسترسی به زنجیره‌های ارزش فناوری‌های غیرنظامی و قدرت نرم، در رده یک قدرت دست‌دوم قرار دارد و اقتصادش حتی در زمره اقتصادهای تعیین‌کننده همه‌جانبه در نظام جهانی نیست. تکیه اصلی مسکو بر زرادخانه هسته‌ای عظیم، منابع انرژی و ظرفیت اختلال ژئوپلیتیکی است. با این حال، حضور پوتین در چنین نشستی در کنار روسای جمهور آمریکا و چین، تمام روایت‌های غربی درباره انزوا و فرسایش روسیه پس از جنگ اوکراین را تحت‌الشعاع قرار داد. مسکو با این حضور، این پیام را مخابره کرد که نه تنها در باتلاق تحریم و جنگ متوقف نشده، بلکه همچنان یکی از سه ضلع اصلی تعیین‌کننده امنیت جهانی است.چین نیز وضعیت متفاوتی دارد. پکن بی‌تردید یک غول صنعتی، تجاری و معدنی است و در زنجیره‌های تامین جهانی و فناوری‌های نوین نقش حیاتی ایفا می‌کند؛ اما در حوزه ائتلاف‌سازی نظامی رسمی و شبکه‌سازی سیاسی همه‌جانبه در سطح جهان، همچنان با محدودیت‌هایی روبه‌روست و سال‌ها ترجیح می‌داد در مناقشات سخت سیاسی محتاط بماند. میزبانی و حضور در نشست شنژن، چین را از لاک یک قدرت صرفا اقتصادی خارج کرد و به عنوان بازیگر سیاسی و امنیتی هم‌سطح آمریکا تثبیت نمود. به بیان دیگر، آمریکا با دستان خود سرمایه‌ای نمادین به مسکو و پکن بخشید که دستیابی به آن از مسیر شاخص‌های خام اقتصادی یا سیاسی ساده نبود.از یالتا تا شنژن؛ تفاوت دو لحظه تاریخیمقایسه این نشست با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵، ابعاد فرسایش هژمونی آمریکا را روشن‌تر می‌کند. در یالتا، آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی برای ترسیم نقشه جهان پس از جنگ جهانی دوم گرد هم آمدند. در آن مقطع، ایالات متحده در اوج قدرت مادی و صنعتی قرار داشت، اقتصادش از آسیب جنگ مصون مانده بود، انحصار سلاح هسته‌ای را در اختیار داشت و عملا قدرت برتر آن جمع بود که در کنار شوروی نظم جدید را می‌ساخت و جایگاه امپراتوری در حال افول بریتانیا را تعدیل می‌کرد.اما در شنژن، معادله کاملاً معکوس است. واشنگتن در شرایطی پای میز سه‌جانبه نشسته که هم با فرسایش نسبی هژمونی تک‌قطبی و چالش‌های پیچیده داخلی و اقتصادی روبه‌روست و هم هم‌زمان هزینه‌های سنگین بحران‌های چندجبهه‌ای در شرق اروپا، خاورمیانه و شرق آسیا را مدیریت می‌کند. بنابراین، نشست شنژن نه نمایش برتری مطلق یک قدرت فاتح، بلکه تلاش یک قدرت مسلط پیشین برای مدیریت هزینه‌های گذار از مسیر دیپلماسی معاملاتی و جلوگیری از خطای محاسباتی هسته‌ای است.
هم‌افزایی مسکو و پکن و نگرانی متحدان سنتیابعاد راهبردی این نشست زمانی حساس‌تر می‌شود که به هم‌افزایی اقتصادی و ژئوپلیتیکی میان روسیه و چین توجه کنیم. پیوند مکمل میان منابع انرژی و مواد خام روسیه با ظرفیت صنعتی، بازار و فناوری چین، باعث شده این دو بازیگر در برابر فشارهای غرب از انسجام تاکتیکی بالایی برخوردار شوند و در کوتاه‌مدت تضاد منافع حادی میانشان شکل نگیرد. وقتی آمریکا در برابر چنین جبهه‌ای به جای تکیه بر ائتلاف‌های نهادی سنتی خود، مسیر معامله مستقیم سران را انتخاب می‌کند، نخستین پیامدش ایجاد تردید و نگرانی در میان متحدان اروپایی و آسیایی واشنگتن است که احساس می‌کنند سرنوشت امنیت منطقه‌ای آن‌ها بدون حضورشان در حال معامله است.معادله جدید رقابت در نظام بین‌المللنشست شنژن را نباید پایان رقابت قدرت‌های بزرگ یا آغاز یک صلح پایدار دانست. تضاد منافع ساختاری میان آمریکا و چین در حوزه‌های فناوری، تجارت و نفوذ در اقیانوس آرام و همچنین تقابل ژئوپلیتیکی غرب با روسیه به قوت خود باقی است. با این حال، در سطح معادلات کلان و دیپلماسی نمادین، نقطه عطف این نشست انکارناپذیر است: واشنگتن عملا پذیرفت که دوران تصمیم‌گیری یک‌جانبه و ابرقدرتی مطلق به سر آمده و برای کنترل هزینه‌ها و جلوگیری از بحران‌های پرریسک، ناچار است بر سر یک میز سه‌جانبه با رقبایی بنشیند که سهم خود را از مدیریت نظم جهانی طلب می‌کنند.

مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.

ع

مطالب مرتبط

دیدگاه خود را بنویسید

چهار × پنج =