پرش به محتوا
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵
فرهنگ

آداب سخنوری در قرآن کریم و متون ادبی 2

استاد رسول خان امین با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت :  سوم. گفتار باید پاک، شایسته و دلپسند باشد: یکی از آداب سخن گفتن، زیبایی و طراوت کلام است تأثیر سخنان بِکر، آراسته و فصیح بر کسی پنهان نیست. در حسن گفتار و ارزش دلپسندی آن کافی است که تاریخ ادبیات را نظری افکنیم و سخن به گزافه نگفته‌ایم اگر بگوییم اساس شکل‌گیری ادبیات و هنرهای بیانی همین دلپسندی و لطافت کلام و تأثیرات ژرف و شگرف آن بر روح لطیف انسان است.
کلام خدا که خود زیباترین، فصیح‌ترین و جامع‌ترین اثر و برخورداری از اعجازی به ‏بلندی تاریخ است، به‌مانند یک سند ماندگار و بی‌بدیل مملو از عبارات دلپسند است تا جایی که در خود کلام‌الله مجید، ذکر خدا و تلاوت قرآن و آیات دلپسندش از اسباب و موجبات آرامش و اطمینان قلوب به شمار رفته است.
نیکو سخن گفتن به دو عامل شکل و محتوا بستگی دارد. منظور از شکل همان بخش سخت‌افزاری و بیرونی سخن است که شامل دستگاه تکلم و تارهای صوتی و لحن گفتار است؛ و بخش نرم‌افزاری و محتوایی هم ناظر به معانی و مفاهیمی است که گویشور، با نیروی خرد و چاشنی احساس خویش در قالب الفاظ اراده می‌نماید.

الف. قرآن کریم: (… وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا …)؛ (سوره البقره؛ آیه: ۸۳). (ترجمه: … و با مردم [به زبان] خوش‌سخن بگوييد.)
برخی مفسران نیز گفته‌اند مفهوم آیه به این صورت است که با مردم بهتر ازآنچه دوست دارید با شما سخن گفته شود، سخن برانید.

ب. اشعار و متون ادبی:

سعدی شیرازی، گلستان:

چو نداری کمال فضل آن به

که زبان دردهان نگهداری

آدمی را زبان فضیحه کند

جوز بی‌مغز را سبک ساری

سعدی شیرازی، بوستان:

به شیرین‌زبانی توان برد گوی

که پیوسته تلخی برد تندروی

تو شیرین‌زبانی ز سعدی بگیر

ترش روی را گو به تلخی بمیر

صائب تبریزی، دیوان اشعار:

تلخ‌کامی قسمت شیرین‌زبانان کم شود

از زبان‌چرب، شکر روزی بادام شد.

سعدی شیرازی، گلستان:

به شیرین‌زبانی و لطف و خوشی

توانی که پیلی به مویی کشی

نظامی گنجوی، شرف نامه:

پذیرا سخن بود شد جای‌گیر

سخن کز دل آید بود دلپذیر

عطار نیشابوری، خسرو نامه:

سخن را نظم دادن سهل باشد

ولی گر عذب نبود جهل باشد

ج. امثال‌وحکم، حکایات و کنایات:

  1. ز نیکو سخن به چه اندر جهان؟ (فردوسی)
  2. سخن نیکو صیاد دل‎هاست.

چهارم. گفتار باید مؤدبانه، بزرگوارانه، نرم و مهربانانه باشد: انسان اشرف مخلوقات است و همان‌طور که پیش‌تر بیان شد، وجه ممیزه و سبب ترجیح وی بر سایر موجودات تعقل، اختیار، اراده و توانایی بر سخن گفتن و ایجاد ارتباط گفتاری با دیگران است. حال شایسته است این موهبت الهی بابیانی بزرگوارانه پاس داشته شود. از سوی دیگر آدمیزاد اسیر محبت است و گفتار، اولین انعکاس و تجلی آن کلام نرم و محبت‌آمیز اعماق دل انسان را دگرگون و حالات وی را متحول می‌کند. صحبت‌های مهربانانه سبب گرایش دیگران و جلب عواطف و انگیزش احساسات می‌گردد. خداوند متعال همان‌گونه که خواهیم گفت سخنان نرم و عطوفت آمیز را مایه جذب دیگران، پندپذیری و تمکین، خشیت و عقب‌نشینی معاندان رحمت الهی می‌داند.
الف. قرآن کریم: خداوند در قرآن کریم، در بسیاری از مواضع، انسان را به گفتار بزرگوارانه و نیکو فرامی‌خواند؛ مثلاً آنجا که از رعایت حقوق والدین و وجوب احترام ایشان سخن می‌گوید، در بخشی از این دستورات زیبای آسمانی به فرزندان دستور می‌دهد که با والدین‎شان با تکریم و به شکل بزرگوارانه‌ای سخن‌گویند: (… وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا)؛ (سوره الاسراء؛ آیه: ۲۳). (ترجمه: … و به آنان (پدر و مادر) پرخاش مكن و با آن‌ها سخنى شايسته بگو.)
نیز خداوند به موسی و هارون می‌فرماید: (اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى ۴۳ فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّيِّنًا لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى)؛ (سوره طه؛ آیه: ۴۴). (ترجمه: به‏سوى فرعون برويد كه او به‏سركشى برخاسته و با او سخنى نرم گوييد شايد كه پند پذيرد يا بترسد.)

ب. اشعار و متون ادبی:

صائب تبریزی، دیوان اشعار:

به نرمی کن زبان خصم کوتاه

که عاجز از نمد دندان مار است

سعدی شیرازی، بوستان:

به نرمی زدشمن توان کرد دوست

چون با دوست سختی کنی دشمن اوست

صائب تبریزی، دیوان اشعار:

ز دندان تو را داده‌اند آسیایی

که سازی ملایم تو گفتار خود را

فردوسی، شاهنامه:

خداوند رأی و خداوند شرم

سخن گفتن خوب و آوای نرم

سعدی شیرازی، دیوان اشعار:

اگر تند باشی به‌یک‌بار و تیز

جهان او تو گیرند راه گریز

صائب تبریزی، دیوان اشعار:

نقصان نکرده است کسی از ملایمت

قند از زبان‌چرب به بادام داده‌اند

ج. امثال‌وحکم، حکایات و کنایات:

  1. زبان خوش، مار را از لانه‎اش می‌کشد بیرون.
    (منظور این‌که با نرمی گفتار می‌توان با هرکسی هماوردی نمود، وی را رام و منقاد ساخت.)
  2. اندک‌اندک مرغ وحشی رام شد.
  3. به نرمی ز دشمن توان کند پوست.

(با نرمش و ملایمت می‌توان بر دشمن غلبه کرد.)

  1. با پنبه سربریدن.
  2. Kissing goes by favor.
  3. There is great force hidden in a sweet command.
    (نیروی بزرگی در زبان خوش نهفته است. در ستایش از نرم‌گفتاری و کارایی وسیع این شیوه سخن.)

پنجم. گفتار باید رسا، استوار و محکم باشد: هرقدر گفتار گوینده، سدید، مستحکم و ریشه‌دار باشد و بر اساس منطق محکمی قوام گیرد و سامان یابد، منزلت و ارزش کلام افزایش می‌یابد. مجامله (چرب‏زبانی و جمله‏پردازی) و گفتن سخنان غیر شفاف ازجمله آفات شجره گفتمان بوده و از تأثیر کلام می‌کاهد؛ از مهم‏ترین آداب گفتار آن است که سخن، روشنگر و پرداخته باشد. سخنان دوپهلو و شکننده و نارسا جزو سردرگمی و حیرت برای مخاطب و ملامت گوینده حاصلی نخواهد داشت.
الف. قرآن کریم: خداوند سبحان در مواضع مختلف، کلامش را متصف به این ویژگی‌ها نموده و آن را ستایش می‌کند. برای مثال می‌توان به آیات زیر توجه نمود: (ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ)؛ (سوره البقره؛ آیه: ۲). (ترجمه: اين است كتابى كه در [حقانيت] آن هيچ ترديدى نيست [و] مايه هدايت تقواپيشه‏گان است.)
(شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِيَ أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ …)؛ (سوره البقره؛ آیه: ۱۸۵). (ترجمه: ماه رمضان [همان ماه] است كه در آن قرآن فرو فرستاده‌شده است [كتابى] كه مردم را راهبر و [متضمن] دلايل آشكار هدايت و [ميزان] تشخيص حق از باطل است.)
پروردگار متعال، آيات دیگری نیز مخاطبان را قاطعیت در گفتار و رسا نمودن کلام دستور می‌دهد: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا)؛ (سوره الاحزاب؛ آیه: ۷۰). (ترجمه: اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد از خدا پروا داريد و سخنى استوار گوييد.)
«قول سدید» سخنی است که در آن سستی و لغو و دروغ و نفاق نباشد. سخنی که همچون سدی محکم، جلوی شک و شبهه و فساد در معنا را بگیرد.

ب. اشعار و متون ادبی:

صائب تبریزی، دیوان اشعار:

نرسد هیچ کمالی به سخن سنجیدن

که سخن را صله‌ای نیست به از فهمیدن

مسعود سعد سلمان، دیوان اشعار:

راست کن و استوار بگو

سره کن راه و پس دلیر بتاز

سعدی شیرازی، گلستان:

رأی بی‌قوت، مکر و فسون است و قوت بی رأی، جهل و جنون.

ج. امثال‌وحکم، حکایات و کنایات:

  1. حرف مرد یکی است.
    (از اوصاف مردانگی را نداشتن تزلزل عقیده و پای بندی به پیمان‌ها و وعده‌ها دانسته‌اند.)
  2. از این شاخه به آن شاخه پریدن.
    (منظور، از موضوعی به موضوع دیگر پرداختن آن‌هم به شکل ناقص و بی‌ربط؛ بیان سخنان آشفته.)

مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.

ع

مطالب مرتبط

دیدگاه خود را بنویسید

شانزده + هفده =