پرش به محتوا
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵
فرهنگ

آداب سخنوری در قرآن کریم و متون ادبی 1

استاد رسول خان امین با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت : اول. گفتار باید همراه کردار باشد: چه تلخ است گفتار گوینده‌ای که برای سخن خود نیز اعتباری قائل نیست و در حوزه رفتار شخصی، خویشتن را به انجام گفته‌های خود پابند نمی‌داند! و کرداری خلافِ یافته‌های خویش از او سر می‏زند؛ و چه نیکو و شایسته است که کردار فرد، مؤيد و مصدق گفتار وی باشد. بابیان مزبور اولین مورد از آداب گفتار که همان تطابق گفتار و کردار است را با استفاده از شواهد آتی مطرح می‌کنیم.

الف. قرآن كريم: قرآن کریم در نکوهش افرادی که زبان‎شان با عمل‎شان مطابقت ندارد، چنین فرموده است: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ ۲ كَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ)؛ (سوره الصف؛ آیه: ۳). (ترجمه: ای مؤمنان، چرا چیزی می‌گویید که خود انجام نمی‌دهید؟ نزد خدا سخت ناپسند است که چیزی را بگویید و انجام ندهید.)
در باب شأن نزول این آیه آمده است: عده‌ای از مسلمانان که آلوده به نفاق بودند، پیش از جنگ اُحد به بقیه می‌گفتند: ای یاران و ای هم‌رزمان، اگر در میدان جنگ یا دشمن درگیر شدید، نهراسید و عقب‌نشینی نکنید؛ و تا پای جان در ركاب رسول‌الله بجنگید، اما همین افراد در هنگام رویارویی با دشمن پا به‌قرار گذاشته و از میدان نبرد بازگشتند؛ و به گفته خود عمل نکردند. اصولاً افرادی که چنين هستند قهر شایسته مذمت‌اند؛ چراکه با گفتارشان ناصواب است یا کردارشان و حالت سومی ندارد. به‌بیان‌دیگر اگر سخن ایشان ناشایست و پلید است، چرا سخن نابجا و باطل بر زبان می‌آورند؟ و اگر سخن، نیک و صحیح است و باید گفت، پس چرا بدان عمل نمی‌کنند؟!

ب. اشعار و متون ادبی:

سعدی شیرازی، مواعظ:

سعدیا گرچه سخن‌دان و مصالح گوی

به عمـل کـار برآید به سخن‌دانی نیست

سعدی شیرازی، گلستان:
فقیهی پدر را گفت: هیچ از این سخنان رنگین و دلاویز متكلمان در من اثر نمی‌کند به‌حکم آنکه نمی‌بینم مر ایشان را کرداری موافق گفتار…

ترک دنیا به مردم آموزند

خویشتن سیم و غله اندوزند

عالمی را که گفت باشد و بس

هرچه گوید نگیرد اندر کس

عالم آن‌کس بود که بد نکند

نه بگوید به خلق و خود نکند

بازهم استاد سخن سعدی چه زیبا می‏گوید:

علم چندان‌که بیش‏تر خوانی

چون عمل در تو نیست نادانی

نه محقق بود نه دانشمند

چارپایی برو کتابی چند

آن تهی‌مغز را چه علم و خبر

که بر او هیزم است یا دفتر

حافظ شیرازی، دیوان اشعار:

واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می‌کنند

چون به خلوت می‌روند آن کار دیگر می‌کنند

مشکلی دارم ز دانشمند مجلس بازپرس

توبه‌فرمایان چرا خود توبه کم‏تر می‌کنند

نورالدین عبدالرحمن جامی، هفت‌اورنگ:

چو گفتار همراه کردار نیست

به گفتار کس را بدو بار نیست

ج. امثال‌وحکم، حكايات و كنايات:

  1. بزرگی سراسر به گفتار نیست. (سعدی)
  2. کور خود مباش و بینای مردم.
  3. خس را در چشم دیگران می‌بیند و شاه‌تیر را در چشم خود نمی‌بیند.
  4. با حلوا حلوا گفتن دهن شیرین نمی‌شود.
  5. مرد آن است که لب بندد و بازو بگشاید.
  6. عالم بی‌عمل به چه ماند؟ به زنبور بی عسل.
  7. اگر لالایی بلدی، چرا خوابت نمی‌برد؟

(این مثل زمانی به کار می‌رود که کسی خود در کارش وامانده باشد و آنگاه دیگران را راهنمایی نماید.)
دوم. گفتار باید همراه تحقیق و دانایی باشد: ازجمله مصیبت‌هایی که دامن‌گیر بشریت گشته، بیان سخن‌های تحقیق نشده و گفتارهای ظنی است که تبعات و نتایج تأسف‌انگیزی در پی داشته و سبب ایجاد پس آمدها و امراض از قبیل کینه و کدورت، غیبت و تهمت، تصمیم‌های نابجا تفرقه و اختلاف و سوء تفاهمات فراوان بین مردم می‌شود.
بر گویشور لازم است، پیش از صحبت کردن درستی و صحت‌وسُقم گفتارش را وارسی نموده و بعد زبان به سخن بگشاید. سخنان بی‌اساس و گمان زنی غالباً نتایج خوبی ندارد؛ و خداوند متعال نیز از این سخنان پرهیز نموده است. آنجا که از مردم به خاطر نظراتی که بر پایه حدس و گمان درباره عدد اصحاب کهف می‌دهند انتقاد می‌فرماید. آیات مذکور در ادامه و در بخش قرآن و روایات، مطرح‌شده‌اند. همین‌طور بیان سخنان دیگران آن‌هم بدون تحقیق و دانایی و سرقت ادبی (انتحال) امری ناشایست و قبیح است، زیرا گوینده اصلی مطلب، پس از طی نمودن یک سیر مطالعاتی و کشف شهود و استمداد از قریحه‌اش مطلبی را انشاء کرده است؛ و آنکه سخن دیگران را از جانب خود بیان می‌دارد، بدون گذر از معبرهای پیشین، مبادرت به ایراد سخن نموده است؛ و این برازنده نیست.
الف. قرآن کریم: (سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَّابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ …)؛ (سوره الکهف؛ آیه: ۲۲). (ترجمه: به‌زودی خواهند گفت سه تن بودند و چهارمين آن‌ها سگ‏شان بود و مى‏گويند پنج‌تن بودند و ششمين آن‌ها سگ‏شان بود تير در تاريكى مى‏اندازند و [عده‌ای] مى‏گويند هفت تن بودند و هشتمين آن‌ها سگ‏شان بود بگو پروردگارم به شماره آن‌ها آگاه‏تر است جز اندكى [كسى شماره] آن‌ها را نمى‏داند پس درباره ايشان جز به‌صورت ظاهر جدال مكن و در مورد آن‌ها از هیچ‌کس جويا مشو)
در سوره مبارکه انعام در سرزنش مشرکین و پیروی از گفتارهای ظنی می‌فرماید: (… قُلْ هَلْ عِندَكُم مِّنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِن تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنتُمْ إَلاَّ تَخْرُصُونَ)؛ (سوره الانعام؛ آیه: ۱۴۸). (ترجمه: بگو آيا نزد شما دانشى هست كه آن را براى ما آشكار كنيد شما جز از گمان پيروى نمى‏كنيد؛ و جز دروغ نمى‏گوييد.)

ب. اشعار و متون ادبی:

سعدی شیرازی، گلستان:

هر تأمل نکند در جواب

بیش‏تر آید سخنش ناصواب

فردوسی، شاهنامه:

ز دانش چو جان تو را مایه نیست

به از خامشی هیچ پیرایه نیست

ج. امثال‌وحکم، حکایات و کنایات:

  1. سخن از سخن‏گوی دانا به است.
  2. تحقیق نکرده، قضاوت مکن.
  3. اول بچش، بعد بگو بی‌نمک است.

(این مثل درجایی به کار می‌رود که کسی بر اساس حدس و گمان زنی و بدون آگاهی سخنی بگوید یا قضاوت عجولانه‌ای نماید.)

  1. تیری به تاریکی انداختن.
  2. شنیدن کی بود مانند دیدن.

(نباید صرف شنیدن سخنی به آن اعتماد و اتکا نمود.)

  1. نمی‌دانم، راحت جانم.

(این مثل درجایی خطاب به خود یا دیگری گفته می‌شود که احتمال نادرست بودن سخن داده شود و یا در اثر گفتن آن سخن، بروز مسایل بعدی و مشکلات، متحمل باشد.)

  1. Belive nothing of what hear, and only half of what you see.

(هیچ‌چیز از آن‌که می‌شنوی باور مکن و ازآنچه می‌بینی تنها نصف آن را باور کن. معادل: شنیدن کی بود مانند دیدن؟ و بشنو و باور مکن.)

  1. Seeing is beliving.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.

ع

مطالب مرتبط

دیدگاه خود را بنویسید

3 × 2 =