از معنای ایمان تا تجربه تعلق و آرامش در زندگی اجتماعی
دکتر فریبا قدرتی عضو شورای سردبیری با درج یادداشتی در مورد و خدایی که در این نزدیکی است در اقتصاددان نوشت :
«اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»
خداوند نور آسمانها و زمین است. (سوره نور، آیه ۳۵)
نور را نمیتوان در دست گرفت، اما در روشنایی آن میتوان جهان را دید. شاید یکی از زیباترین تجربههای انسان نیز همین باشد؛ احساس حضور نوری که دیده نمیشود، اما میتواند به زندگی معنا ببخشد و در لحظههای دشوار، راهی پیش پای او بگذارد.
ما معمولاً وقتی از خدا حرف میزنیم، از یک تجربه شخصی و درونی سخن میگوییم؛ از دعاهای نیمهشب، نجواهای بیصدا، امیدهایی که در دل روزهای سخت زنده میمانند و آرامشی که گاهی بدون تغییر شرایط بیرونی به سراغمان میآید. اما جامعهشناسی یادآوری میکند که معنویت فقط تجربهای فردی نیست؛ باورهای دینی میتوانند در شکلگیری روابط انسانی، احساس تعلق و انسجام اجتماعی نیز نقش داشته باشند.
امیل دورکیم، جامعهشناس فرانسوی، در کتاب «صور ابتدایی حیات دینی» (۱۹۱۲) نشان میدهد که دین را نمیتوان صرفاً مجموعهای از باورهای شخصی دانست. از نظر او، مناسک و آیینهای مشترک افراد را در تجربهای جمعی گرد هم میآورند و احساس تعلق به یک اجتماع را تقویت میکنند. انسان در جمعی که باورها و نمادهای مشترک دارد، فقط یک فرد در میان دیگران نیست؛ خود را عضوی از یک «ما»ی بزرگتر احساس میکند.
پیتر برگر، جامعهشناس دین، از زاویه دیگری به این موضوع نگاه میکند. او در «سایبان مقدس» (۱۹۶۷) توضیح میدهد که انسان برای زندگی به جهانی معنادار و نسبتاً باثبات نیاز دارد. دین میتواند با قرار دادن تجربههای پراکنده زندگی در چارچوبی از معنا، جهان را قابلفهمتر کند. شاید بتوان گفت باور به حضوری فراتر از خود، برای بسیاری از انسانها مانند سایبانی معنایی است که احساس بیپناهی را کاهش میدهد.
پژوهشهای تجربی معاصر نیز بخشی از این پیوند را بررسی کردهاند. چایون لیم و رابرت پاتنام در پژوهشی آمریکایی که سال ۲۰۱۰ در American Sociological Review منتشر شد، رابطه دین، شبکههای اجتماعی و رضایت از زندگی را مطالعه کردند. یافتهها نشان داد که بخش مهمی از ارتباط میان مشارکت دینی و رضایت بیشتر از زندگی، از حضور منظم در اجتماعات دینی و دوستیهای نزدیکی ناشی میشود که در آنها شکل میگیرد؛ و اثر این دوستیها در گرو داشتن هویت دینی قوی بود. به بیان دیگر، تنها باور داشتن نیست که اهمیت دارد؛ رابطههایی که در بستر باور شکل میگیرند نیز در رضایت از زندگی نقش دارند.
این یافته نکتهای ظریف را روشن میکند: معنویت میتواند از مسیر رابطههای انسانی نیز در زندگی ما حضور پیدا کند. کسی که کنار ما دعا میکند، دستی که در روزهای سخت به سوی ما دراز میشود یا دوستی که بدون قضاوت پای حرفهایمان مینشیند، بخشی از تجربه تعلق و آرامشی است که در بستر باور مشترک شکل میگیرد.
البته هیچیک از این یافتهها به این معنا نیست که ایمان همیشه رنج را از بین میبرد یا هر فرد دینداری الزاماً زندگی رضایتبخشتری دارد. تجربه انسان پیچیدهتر از آن است که بتوان آن را به یک عامل فروکاست. اما میتوان گفت احساس ارتباط با معنایی فراتر از خود، برای بسیاری از انسانها میتواند با امید و تابآوری همراه باشد.
من که سالها درباره خانواده، روابط انسانی و خوشبختی نوشتهام، بارها به این پرسش فکر کردهام که چه چیزی به انسان کمک میکند در میانه فراز و نشیبهای زندگی، امیدش را حفظ کند؟ گاهی پاسخ را باید در کیفیت رابطههای انسانی جستوجو کرد و گاهی در آن پیوند درونی و معنوی که انسان با خویشتن و با حقیقتی فراتر از زندگی روزمره برقرار میکند.
شاید معنای «خدایی که در این نزدیکی است» همین باشد؛ خدایی که نزدیکیاش فقط در واژهها و مناسک خلاصه نمیشود، بلکه میتواند در امیدی که پس از ناامیدی جوانه میزند، در مهربانی با دیگری، در بخشیدن و در دوباره برخاستن پس از یک شکست تجربه شود.
شاید لازم نباشد همیشه برای یافتن نور، به دوردستها نگاه کنیم. گاهی کافی است اندکی مکث کنیم، از هیاهوی روزمره فاصله بگیریم و به آن معنایی گوش بسپاریم که در عمیقترین لایههای وجودمان، ما را به زندگی پیوند میدهد.
شاید خدا از آنچه تصور میکنیم به ما نزدیکتر باشد؛ و گاهی تمام آنچه برای دیدن این نزدیکی لازم داریم، کمی آرامتر دیدن جهان است.
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع



