آداب سخنوری در قرآن کریم و متون ادبی 3
استاد رسول خان امین با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت : ششم. گفتار باید شمرده و شفاف بوده و با تأنی یا نرمی، مکث و آرامش بیان شود: یکی از شیوههای آراستن کلام، سخن گفتن بهصورت شمرده و آهسته است، این حالت سخن گفتن علاوه بر اینکه فهم را برای شنونده سهل و ممکن میکند، کلام گوینده را آراسته به زیبایی، متانت و ضربآهنگ دلپذیری میکند؛ ضمن آنکه امکان گزینش الفاظ و چیدمان صحیحتر واژگان را برای گوینده فراهم میسازد؛ در مقابل، واژه پریشی و لکنت از آفات کلام است کسی که با شتاب و سراسیمه سخن میگوید، فرصتی برای انتخاب یا ترجیح واژههای گفتارش نمییابد؛ و از سوی دیگر، تشخیص محلهای آغاز و توقفگاههای گفتارش برای شنونده دشوار گردیده و احتمال وقوع سوء تفاهمات و برداشتهای نادرست و غیر منطبق با مراد گوینده هم افزایش مییابد. چه با گوینده برای فهماندن مرادش مجبور شود سخنانش را بارها تکرار و بازگویی نماید؛ و همین تکرار ضمن برهم زدن بیشتر تعادل گوینده، اسباب رنجش و بر هم خوردن آرامش شنونده را نیز مهیا میکند.
همینطور روانی کلام و تسلسل طبیعی عبارات گفتاری، زیبایی سخن را دوچندان مینماید؛ بهعبارتدیگر، مکث بیشازحد و غیرطبیعی بین کلمات، موجبات ملال شنونده و سر آمدن طاقت وی را فراهم میآورد.
الف. قرآن کریم: (تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْمُبِينِ)؛ (سوره الشعرا؛ آیه: ۲). (ترجمه: اين است آيههاى كتاب روشنگر.)
(… وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا)؛ (سوره المزمل؛ آیه: ۴). (ترجمه: و قرآن را شمرده شمرده بخوان.)
در آیه فوق نیز خداوندﷻ به پیامبر دستور میدهد که قرآن را آهستگی و شمرده بخواند. ترتیل به معنای تمرکز و دقت روی تکتک حروف و اشباع مخرج آنها، رعایت قواعد تجوید و ادای صحیح، مکث روی کلمات، تزیین صدا، وضوح در بیان و توجه به مفاهیم عبارات است و این امر در سایه طمأنینه و آرامش میسر میشود.
ب. اشعار و متون ادبی:
سعدی شیرازی، گلستان:
هر که تأمل نکند در جواب
بیشتر آید سخنش ناصواب
صائب تبریزی، دیوان اشعار:
نمیتوان گهر از عقد سربهمهر ربود
شمرده گوی سخن در حضور غمازان
سعدی شیرازی، بوستان:
چو خواهی نفسبر نفس
نخواهی شنیدن مگر گفت کسی؟
ج. امثالوحکم، حکایات و کنایات:
- برافتد مرکبی که تند رود.
- سر نشکسته را پیش قاضی بردن.
(این مثل زمانی به کار میرود که شخصی با شتاب و عجله و بدون تأمل مطلبی را بگوید.) - قصاص قبل جنایت روا نیست.
- گویی کچالوی داغ در دهنش فروکرده!
(به کسی گفته میشود که بسیار با شتاب و نامفهوم سخن بگوید.) - از حول حلیم درون دیگ افتادن.
- عجله کار شیطان است.
- مثل بلبل حرف میزند.
(منظور آن است که بدون مکث و مسلسلوار سخن میگوید.)
هفتم. گفتار باید متناسب با شنونده باشد: یکی از آداب و مهارتهای اصلی سخن گفتن این است که گفتار بهگونهای صورتپذیرید که با مخاطب یا مخاطبان تناسب داشته باشد. مسئله سخن گفتن درخور فهم شنوندگان، آنقدر مهم است که تمام پیامبران الهی، درراه تبلیغ دین خدا، مأموریت یافتند این ویژگی اساسی را همواره رعایت نمایند. (توضیح این مطلب در بخش قرآن و احادیث آمده است).
طبعاً در برابر هر مخاطبی، ادبیات و شیوه گفتار ویژهای وجود دارد؛ و لازمه زیبایی و تأثیر کلام، در ابتدا شناخت دقیق مخاطب، اشراف کافی بر چارچوب ذهنی وی و بعد اتخاذ شیوه و آیینی متناسب و متناظر با آن مخاطب است؛ برای این منظور لازم است به برخی از ویژگیهای و شرایط مخاطب ازجمله موارد ذیلالذکر توجه شود:
- دین و مذهب مخاطب، نظر به اینکه افراد مختلف در مسائل دینی و مذهبی، یکسان نبوده و گرایشها و بعضاً تعصبات متنوعی دارند، لذا سخن گفتن باید در سایه توجه به دین و مذهب مخاطب رنگ و لعاب متناسبی گرفته و احترام به عقاید مذهبی مخاطب، در سلسله سخن مراعات گردد.
- عقاید فرهنگی و قومی مخاطب از قبیل، زبان، آدابورسوم مخاطبان، مردم اکثر کشورهای دنیا، صاحب اقوام و فرهنگهای مختلفی هستند؛ و فراخور هنجارهای مختلف، به آدابورسوم و گرایشهای قومی خود پایبند بوده و در بعضی مواقع تعصبات و جانبداریهای شدیدی از خود نشان میدهند. لذا یکی از مهارتهای ارتباط، لحاظ نمودن این عنصر و توجه به آن در خلال گفتوگوست تا مبادا در اثر بیتوجهی و یا احتمالاً از روی قصد و تعمد، سخنان گوینده سبب وهن و یا بیاعتنایی به عقاید قومی و فرهنگی مخاطب گردد.
- در کشور ما افغانستان نیز، قومیتهای مختلف با لهجهها و زبانهای متنوع و فرهنگها و هنجارهای متعدد قومی زندگی میکنند؛ و رعایت شأن و جایگاه هر قومی ضروری است.
- جنس و سن مخاطب، یعنی لحاظ نمودن ویژگیهای خاص مردان و زنان و نیز شناخت اقتضائات سنی شخصی که مخاطب قرار میگیرد. بهعنوان نمونه، زمانی که مخاطب شما در سنین کودکی باشد، آنگاه لازم است، به برخی ویژگیها و اقتضائات سنی وی، توجه نموده و مختصات و ابعاد سخن را بر همین مبنا شکل داد.
صاحبنظران ویژگیهای دوران کودکی را در راستای این مقوله چنین بیان نمودهاند:
الف) محدود بودن تجربه کودکان ازلحاظ نوع، وسعت و میزان تجربه.
ب) محدودیت زبان (گنجینه لغات).
ج) محدود بودن زمان دقت (کودکان نمیتوانند مدت زیادی به چیزی مانند یک داستان و مانند آن دقت کنند.)
د) ناتوان بودن دریافت رویدادهای مختلف در یکزمان. - سطح علم و دانایی و تحصیلات مخاطب، به این معنا که باید مطابق با سطح فهم و دانش افراد با ایشان سخن گفت.
- توجه به حقوق مخاطب ازجمله خویشاوندان دارنده حرمت مانند والدین، پدربزرگ و مادربزرگ، ماما، کاکا، عمه، خاله و نیز استاد و معلم و… .
- توجه به حساسیتها و پیشفرضهای خاص مخاطب، مثلاً حساسیتهای که بین روابط برخی از خویشاوندان در بعضی فرهنگها وجود دارد؛ مانند رابطه والدین با فرزندان دختر و پسر، یا بزرگتر و کوچکتر، رابطه مادر شوهر و خواهرشوهر با عروس و نظایر آن با داماد و …
- توجه به روحیات و ویژگیهای روانی مخاطب از قبیل آستانه تحمل، درجه عواطف و احساسات و سرشت و خلقوخوی مخاطب.
یادداشت: آستانه تحمل و میزان و نوع عواطف و احساسات در افراد یکسان نیست، به همین دلیل اشراف داشتن متکلم به این روحیات، به وجاهت کلام و تأثیر بهتر آن بر مخاطب میانجامد. - توجه به انتظارات و توقعات مخاطب، مثلاً توقعات کوچکترها از بزرگترها و بالعکس، نیازمندان مالی و سائلان، افرادی که تقاضای مشورت نموده یا سؤالی مطرح میکنند و …
- توجه به ظرفیتها و قابلیتهای ذهنی و فکری مخاطب (میزان هوش و ذکاوت)، به این معنی که گویشور، سخنش را متناسب با ظرفیت فکری مخاطب و توانایی ذهنی وی در تحلیل مسائل بیان نماید.
- توجه به علایق مخاطب؛ به این معنا که گفتمان بهگونهای سامان گیرد که عنصر علاقه و سلیقه شنونده در آن لحاظ شده باشد؛ مثلاً از طرح مباحثی که میدانیم مستمع یا شنوده علاقهای به شنیدن آن ندارد، پرهیز نموده و مسیر صحبتها را با علایق وی همسو نماییم.
الف. قرآن کریم: خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ …)؛ (سوره ابراهیم؛ آیه: ۴). (ترجمه: و ما هيچ پيامبرى را جز به زبان قومش نفرستاديم تا [حقايق را] براى آنان بيان كند.)
در سورة اسراء نیز دستور میدهد با والدین متناسب با شأن و منزلت آنان و بهصورت کریمانه و با احترام سخن گفته شود.
(وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلاَهُمَا فَلاَ تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا)؛ (سوره الإسراء؛ آیه: ۲۳). (ترجمه: و پروردگار تو مقرر كرد كه جز او را میپرستيد؛ و به پدر و مادر [خود] احسان كنيد اگر يكى از آن دو يا هر دو در كنار تو بهسالخوردهگى رسيدند به آنها [حتی] اُف مگو و به آنان پرخاش مكن و با آنها سخنى شايسته بگوى.)
این آیه در رابطه به رعایت حقوق والدین بوده و حاوی نکات بسیار ظریف و لطایفی است که در جای خود قائل بحث و بررسی است؛ لكن با توجه به اهمیت موضوع و عموميت آن در جامعه و مرتبط بودن این مسئله با تمام خانوادهها در اینجا بحث مختصری مطرح میشود.
با توجه به عبارت اخیر آیه، یکی از بارزترین مصادیق احسان به والدین، سخن بزرگوارانه و احترامآمیز با این دو فرشته مهربان است، همینطور تأكید عجیب خداوندﷻ مبنی بر پرهیز کردن از کوچکترین پرخاش و سخن در برابر والدین که در این آیه با تعبیر أُف، آمده است. در فرهنگ عربی این واژه به معنای تکه کوچک از چوب و تراشه یا خاشاک بیمقدار و چرک اندک زیر ناخن و هر چیز اندک و حقیر بوده و در اصطلاح در مفهوم رویترش کردن و ابراز کمترین میزان بیاحترامی یا نارضایتی استعمال میشود.
ب. اشعار و متون ادبی:
صائب تبریزی، دیوان اشعار:
هیچ قفلی به کليد دگری وانشود
هر زبان گوشی و هر گوش، زبانی دارد
سعدی شیرازی، بوستان:
نگویم سماع ای برادر که چیست
مگر مستمع را بدانم که کیست
سعدی شیرازی، گلستان:
سخن به لطف و کرم با درشتخوی مگوی
که زنگخورده نگرد د به نرم سوهان پاک
صائب تبریزی، دیوان اشعار:
پیش هر نادان دهن مگشا که جز فهم رسا
راست ناید هیچ تشریفی به بالای سخن
مولوی، مثنوی:
رشته را با سوزن آمد ارتباط
نیست درخور با جمیل سم الخیاط
مولوی، مثنوی:
چون جواب احمق آمد خامشی
این درازای سخن چون میکشی؟
مولوی، مثنوی معنوی:
آنچه میگویم بهقدر فهم توست
مردم اندر حسرت فهم درست
مولوی، مثنوی معنوی:
چونکه با کودک سرو کارت فتاد
همزبان کودکی باید گشاد
اقبال لاهوری، پیام مشرق:
حديث عشق به اهل هوس چه میگویی؟
به چشم مور مکش سرمه سلیمانی
ج. امثالوحکم، حکايات و كنايات:
- از مرگ، سخن بر سر بیمار نگوید.
- از یار حکایت بر اغیار مگویید.
- آب دریا در مذاق ماهی دریا خوش است.
- آب خوش بی تشنگی، ناخوش بود.
(مقصود بیان این مطلب است که سخن هرچند گوارا و دلنشین باشد، خطاب به کسی که تمایل و اشتیاقی به آن ندارد، شایسته نیست.)
- با بزرگان سخن به حرمت گوی.
- برای شبپرک تعریف آفتاب مكن.
- خرما به بصره و زیره به کرمان میبرد.
(کنایه از کسی است که نزد شخصی که از همهچیز آگاه است، اظهارنظر میکند یا در حضور سخنوری که از او داناتر است، داد سخن میدهد.)
- تیمم باطل است آنجا که آب است.
- جواب ابلهان باشد خموشی.
- إن الحديد بالحديد يفلح.
(مثل عربی، یعنی آهن با آهن میشکافد.) - Speak the same language.
(در مفهوم یا هر کی با زبان خودش صحبت کردن است.)
نهم. گفتار باید متناسب با موضوع بوده و با آن سنخیت داشته باشد: یکی از اساسیترین آداب و مهارتهای گفتوگو، تناسب و سنخیت نوع و روش گفتار با موضوع موردبحث میباشد. به این معنی که گویشور بایستی پیش از آغاز کلام، موضوع سخن را نیک بشناسد، پیرامون آن بیندیشد و بعد شیوه و مِتُد متناسبی را برای گفتمان پیش گیرد. او باید نیک بداند هر موضوعی، روش گفتار و ادبیات خاص خود را طالب است و برای تأثیر کلام و افزایش اثربخشی سخنش، پیروی از سبک و سیاق ویژهای اجتنابناپذیر است؛ و گرنه گفتار وی ابتر یا بریده و بیاثر خواهد بود؛ و شاید حتی ثمرهای در جهت عکس به بار نشاند. آدمی را در هر مقام و مجالی، سخنی است و شایسته و البته بایسته است تا از اصول و آداب همان مقام و مجال و همان وضع و حال برای گفتار تبعیت کند. ابتدا هدف و انگیزه خود را از سخن گفتن نیک بشناسد، سپس عبارات و الفاظ مناسبی را گزینش و در چیدمان آنها دقیق باشد، لحن متناسبی را اتخاذ و سخنانش را بر مبنای شرایط، هنجارها و اهداف، عالمانه و عامدانه ساماندهی نماید.
الف. اشعار و متون ادبی:
سعدی شیرازی، دیوان اشعار:
زچند گونه سخن رفت و در میان آمد
حديث عاشقی و مفلسی و مهجوری
ب. امثالوحکم، حکايات و كنايات:
- هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد.
- There’s a time (and place) for everything (saying).
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع

