آداب سخنوری در قرآن کریم و متون ادبی 2
استاد رسول خان امین با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت : سوم. گفتار باید پاک، شایسته و دلپسند باشد: یکی از آداب سخن گفتن، زیبایی و طراوت کلام است تأثیر سخنان بِکر، آراسته و فصیح بر کسی پنهان نیست. در حسن گفتار و ارزش دلپسندی آن کافی است که تاریخ ادبیات را نظری افکنیم و سخن به گزافه نگفتهایم اگر بگوییم اساس شکلگیری ادبیات و هنرهای بیانی همین دلپسندی و لطافت کلام و تأثیرات ژرف و شگرف آن بر روح لطیف انسان است.
کلام خدا که خود زیباترین، فصیحترین و جامعترین اثر و برخورداری از اعجازی به بلندی تاریخ است، بهمانند یک سند ماندگار و بیبدیل مملو از عبارات دلپسند است تا جایی که در خود کلامالله مجید، ذکر خدا و تلاوت قرآن و آیات دلپسندش از اسباب و موجبات آرامش و اطمینان قلوب به شمار رفته است.
نیکو سخن گفتن به دو عامل شکل و محتوا بستگی دارد. منظور از شکل همان بخش سختافزاری و بیرونی سخن است که شامل دستگاه تکلم و تارهای صوتی و لحن گفتار است؛ و بخش نرمافزاری و محتوایی هم ناظر به معانی و مفاهیمی است که گویشور، با نیروی خرد و چاشنی احساس خویش در قالب الفاظ اراده مینماید.
الف. قرآن کریم: (… وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا …)؛ (سوره البقره؛ آیه: ۸۳). (ترجمه: … و با مردم [به زبان] خوشسخن بگوييد.)
برخی مفسران نیز گفتهاند مفهوم آیه به این صورت است که با مردم بهتر ازآنچه دوست دارید با شما سخن گفته شود، سخن برانید.
ب. اشعار و متون ادبی:
سعدی شیرازی، گلستان:
چو نداری کمال فضل آن به
که زبان دردهان نگهداری
آدمی را زبان فضیحه کند
جوز بیمغز را سبک ساری
سعدی شیرازی، بوستان:
به شیرینزبانی توان برد گوی
که پیوسته تلخی برد تندروی
تو شیرینزبانی ز سعدی بگیر
ترش روی را گو به تلخی بمیر
صائب تبریزی، دیوان اشعار:
تلخکامی قسمت شیرینزبانان کم شود
از زبانچرب، شکر روزی بادام شد.
سعدی شیرازی، گلستان:
به شیرینزبانی و لطف و خوشی
توانی که پیلی به مویی کشی
نظامی گنجوی، شرف نامه:
پذیرا سخن بود شد جایگیر
سخن کز دل آید بود دلپذیر
عطار نیشابوری، خسرو نامه:
سخن را نظم دادن سهل باشد
ولی گر عذب نبود جهل باشد
ج. امثالوحکم، حکایات و کنایات:
- ز نیکو سخن به چه اندر جهان؟ (فردوسی)
- سخن نیکو صیاد دلهاست.
چهارم. گفتار باید مؤدبانه، بزرگوارانه، نرم و مهربانانه باشد: انسان اشرف مخلوقات است و همانطور که پیشتر بیان شد، وجه ممیزه و سبب ترجیح وی بر سایر موجودات تعقل، اختیار، اراده و توانایی بر سخن گفتن و ایجاد ارتباط گفتاری با دیگران است. حال شایسته است این موهبت الهی بابیانی بزرگوارانه پاس داشته شود. از سوی دیگر آدمیزاد اسیر محبت است و گفتار، اولین انعکاس و تجلی آن کلام نرم و محبتآمیز اعماق دل انسان را دگرگون و حالات وی را متحول میکند. صحبتهای مهربانانه سبب گرایش دیگران و جلب عواطف و انگیزش احساسات میگردد. خداوند متعال همانگونه که خواهیم گفت سخنان نرم و عطوفت آمیز را مایه جذب دیگران، پندپذیری و تمکین، خشیت و عقبنشینی معاندان رحمت الهی میداند.
الف. قرآن کریم: خداوند در قرآن کریم، در بسیاری از مواضع، انسان را به گفتار بزرگوارانه و نیکو فرامیخواند؛ مثلاً آنجا که از رعایت حقوق والدین و وجوب احترام ایشان سخن میگوید، در بخشی از این دستورات زیبای آسمانی به فرزندان دستور میدهد که با والدینشان با تکریم و به شکل بزرگوارانهای سخنگویند: (… وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا)؛ (سوره الاسراء؛ آیه: ۲۳). (ترجمه: … و به آنان (پدر و مادر) پرخاش مكن و با آنها سخنى شايسته بگو.)
نیز خداوند به موسی و هارون میفرماید: (اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى ۴۳ فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّيِّنًا لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى)؛ (سوره طه؛ آیه: ۴۴). (ترجمه: بهسوى فرعون برويد كه او بهسركشى برخاسته و با او سخنى نرم گوييد شايد كه پند پذيرد يا بترسد.)
ب. اشعار و متون ادبی:
صائب تبریزی، دیوان اشعار:
به نرمی کن زبان خصم کوتاه
که عاجز از نمد دندان مار است
سعدی شیرازی، بوستان:
به نرمی زدشمن توان کرد دوست
چون با دوست سختی کنی دشمن اوست
صائب تبریزی، دیوان اشعار:
ز دندان تو را دادهاند آسیایی
که سازی ملایم تو گفتار خود را
فردوسی، شاهنامه:
خداوند رأی و خداوند شرم
سخن گفتن خوب و آوای نرم
سعدی شیرازی، دیوان اشعار:
اگر تند باشی بهیکبار و تیز
جهان او تو گیرند راه گریز
صائب تبریزی، دیوان اشعار:
نقصان نکرده است کسی از ملایمت
قند از زبانچرب به بادام دادهاند
ج. امثالوحکم، حکایات و کنایات:
- زبان خوش، مار را از لانهاش میکشد بیرون.
(منظور اینکه با نرمی گفتار میتوان با هرکسی هماوردی نمود، وی را رام و منقاد ساخت.) - اندکاندک مرغ وحشی رام شد.
- به نرمی ز دشمن توان کند پوست.
(با نرمش و ملایمت میتوان بر دشمن غلبه کرد.)
- با پنبه سربریدن.
- Kissing goes by favor.
- There is great force hidden in a sweet command.
(نیروی بزرگی در زبان خوش نهفته است. در ستایش از نرمگفتاری و کارایی وسیع این شیوه سخن.)
پنجم. گفتار باید رسا، استوار و محکم باشد: هرقدر گفتار گوینده، سدید، مستحکم و ریشهدار باشد و بر اساس منطق محکمی قوام گیرد و سامان یابد، منزلت و ارزش کلام افزایش مییابد. مجامله (چربزبانی و جملهپردازی) و گفتن سخنان غیر شفاف ازجمله آفات شجره گفتمان بوده و از تأثیر کلام میکاهد؛ از مهمترین آداب گفتار آن است که سخن، روشنگر و پرداخته باشد. سخنان دوپهلو و شکننده و نارسا جزو سردرگمی و حیرت برای مخاطب و ملامت گوینده حاصلی نخواهد داشت.
الف. قرآن کریم: خداوند سبحان در مواضع مختلف، کلامش را متصف به این ویژگیها نموده و آن را ستایش میکند. برای مثال میتوان به آیات زیر توجه نمود: (ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ)؛ (سوره البقره؛ آیه: ۲). (ترجمه: اين است كتابى كه در [حقانيت] آن هيچ ترديدى نيست [و] مايه هدايت تقواپيشهگان است.)
(شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِيَ أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ …)؛ (سوره البقره؛ آیه: ۱۸۵). (ترجمه: ماه رمضان [همان ماه] است كه در آن قرآن فرو فرستادهشده است [كتابى] كه مردم را راهبر و [متضمن] دلايل آشكار هدايت و [ميزان] تشخيص حق از باطل است.)
پروردگار متعال، آيات دیگری نیز مخاطبان را قاطعیت در گفتار و رسا نمودن کلام دستور میدهد: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا)؛ (سوره الاحزاب؛ آیه: ۷۰). (ترجمه: اى كسانى كه ايمان آوردهايد از خدا پروا داريد و سخنى استوار گوييد.)
«قول سدید» سخنی است که در آن سستی و لغو و دروغ و نفاق نباشد. سخنی که همچون سدی محکم، جلوی شک و شبهه و فساد در معنا را بگیرد.
ب. اشعار و متون ادبی:
صائب تبریزی، دیوان اشعار:
نرسد هیچ کمالی به سخن سنجیدن
که سخن را صلهای نیست به از فهمیدن
مسعود سعد سلمان، دیوان اشعار:
راست کن و استوار بگو
سره کن راه و پس دلیر بتاز
سعدی شیرازی، گلستان:
رأی بیقوت، مکر و فسون است و قوت بی رأی، جهل و جنون.
ج. امثالوحکم، حکایات و کنایات:
- حرف مرد یکی است.
(از اوصاف مردانگی را نداشتن تزلزل عقیده و پای بندی به پیمانها و وعدهها دانستهاند.) - از این شاخه به آن شاخه پریدن.
(منظور، از موضوعی به موضوع دیگر پرداختن آنهم به شکل ناقص و بیربط؛ بیان سخنان آشفته.)
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع


