آداب سخنوری در قرآن کریم و متون ادبی 1
استاد رسول خان امین با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت : اول. گفتار باید همراه کردار باشد: چه تلخ است گفتار گویندهای که برای سخن خود نیز اعتباری قائل نیست و در حوزه رفتار شخصی، خویشتن را به انجام گفتههای خود پابند نمیداند! و کرداری خلافِ یافتههای خویش از او سر میزند؛ و چه نیکو و شایسته است که کردار فرد، مؤيد و مصدق گفتار وی باشد. بابیان مزبور اولین مورد از آداب گفتار که همان تطابق گفتار و کردار است را با استفاده از شواهد آتی مطرح میکنیم.
الف. قرآن كريم: قرآن کریم در نکوهش افرادی که زبانشان با عملشان مطابقت ندارد، چنین فرموده است: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ ۲ كَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ)؛ (سوره الصف؛ آیه: ۳). (ترجمه: ای مؤمنان، چرا چیزی میگویید که خود انجام نمیدهید؟ نزد خدا سخت ناپسند است که چیزی را بگویید و انجام ندهید.)
در باب شأن نزول این آیه آمده است: عدهای از مسلمانان که آلوده به نفاق بودند، پیش از جنگ اُحد به بقیه میگفتند: ای یاران و ای همرزمان، اگر در میدان جنگ یا دشمن درگیر شدید، نهراسید و عقبنشینی نکنید؛ و تا پای جان در ركاب رسولالله بجنگید، اما همین افراد در هنگام رویارویی با دشمن پا بهقرار گذاشته و از میدان نبرد بازگشتند؛ و به گفته خود عمل نکردند. اصولاً افرادی که چنين هستند قهر شایسته مذمتاند؛ چراکه با گفتارشان ناصواب است یا کردارشان و حالت سومی ندارد. بهبیاندیگر اگر سخن ایشان ناشایست و پلید است، چرا سخن نابجا و باطل بر زبان میآورند؟ و اگر سخن، نیک و صحیح است و باید گفت، پس چرا بدان عمل نمیکنند؟!
ب. اشعار و متون ادبی:
سعدی شیرازی، مواعظ:
سعدیا گرچه سخندان و مصالح گوی
به عمـل کـار برآید به سخندانی نیست
سعدی شیرازی، گلستان:
فقیهی پدر را گفت: هیچ از این سخنان رنگین و دلاویز متكلمان در من اثر نمیکند بهحکم آنکه نمیبینم مر ایشان را کرداری موافق گفتار…
ترک دنیا به مردم آموزند
خویشتن سیم و غله اندوزند
عالمی را که گفت باشد و بس
هرچه گوید نگیرد اندر کس
عالم آنکس بود که بد نکند
نه بگوید به خلق و خود نکند
بازهم استاد سخن سعدی چه زیبا میگوید:
علم چندانکه بیشتر خوانی
چون عمل در تو نیست نادانی
نه محقق بود نه دانشمند
چارپایی برو کتابی چند
آن تهیمغز را چه علم و خبر
که بر او هیزم است یا دفتر
حافظ شیرازی، دیوان اشعار:
واعظان کاین جلوه در محراب و منبر میکنند
چون به خلوت میروند آن کار دیگر میکنند
مشکلی دارم ز دانشمند مجلس بازپرس
توبهفرمایان چرا خود توبه کمتر میکنند
نورالدین عبدالرحمن جامی، هفتاورنگ:
چو گفتار همراه کردار نیست
به گفتار کس را بدو بار نیست
ج. امثالوحکم، حكايات و كنايات:
- بزرگی سراسر به گفتار نیست. (سعدی)
- کور خود مباش و بینای مردم.
- خس را در چشم دیگران میبیند و شاهتیر را در چشم خود نمیبیند.
- با حلوا حلوا گفتن دهن شیرین نمیشود.
- مرد آن است که لب بندد و بازو بگشاید.
- عالم بیعمل به چه ماند؟ به زنبور بی عسل.
- اگر لالایی بلدی، چرا خوابت نمیبرد؟
(این مثل زمانی به کار میرود که کسی خود در کارش وامانده باشد و آنگاه دیگران را راهنمایی نماید.)
دوم. گفتار باید همراه تحقیق و دانایی باشد: ازجمله مصیبتهایی که دامنگیر بشریت گشته، بیان سخنهای تحقیق نشده و گفتارهای ظنی است که تبعات و نتایج تأسفانگیزی در پی داشته و سبب ایجاد پس آمدها و امراض از قبیل کینه و کدورت، غیبت و تهمت، تصمیمهای نابجا تفرقه و اختلاف و سوء تفاهمات فراوان بین مردم میشود.
بر گویشور لازم است، پیش از صحبت کردن درستی و صحتوسُقم گفتارش را وارسی نموده و بعد زبان به سخن بگشاید. سخنان بیاساس و گمان زنی غالباً نتایج خوبی ندارد؛ و خداوند متعال نیز از این سخنان پرهیز نموده است. آنجا که از مردم به خاطر نظراتی که بر پایه حدس و گمان درباره عدد اصحاب کهف میدهند انتقاد میفرماید. آیات مذکور در ادامه و در بخش قرآن و روایات، مطرحشدهاند. همینطور بیان سخنان دیگران آنهم بدون تحقیق و دانایی و سرقت ادبی (انتحال) امری ناشایست و قبیح است، زیرا گوینده اصلی مطلب، پس از طی نمودن یک سیر مطالعاتی و کشف شهود و استمداد از قریحهاش مطلبی را انشاء کرده است؛ و آنکه سخن دیگران را از جانب خود بیان میدارد، بدون گذر از معبرهای پیشین، مبادرت به ایراد سخن نموده است؛ و این برازنده نیست.
الف. قرآن کریم: (سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَّابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ …)؛ (سوره الکهف؛ آیه: ۲۲). (ترجمه: بهزودی خواهند گفت سه تن بودند و چهارمين آنها سگشان بود و مىگويند پنجتن بودند و ششمين آنها سگشان بود تير در تاريكى مىاندازند و [عدهای] مىگويند هفت تن بودند و هشتمين آنها سگشان بود بگو پروردگارم به شماره آنها آگاهتر است جز اندكى [كسى شماره] آنها را نمىداند پس درباره ايشان جز بهصورت ظاهر جدال مكن و در مورد آنها از هیچکس جويا مشو)
در سوره مبارکه انعام در سرزنش مشرکین و پیروی از گفتارهای ظنی میفرماید: (… قُلْ هَلْ عِندَكُم مِّنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِن تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنتُمْ إَلاَّ تَخْرُصُونَ)؛ (سوره الانعام؛ آیه: ۱۴۸). (ترجمه: بگو آيا نزد شما دانشى هست كه آن را براى ما آشكار كنيد شما جز از گمان پيروى نمىكنيد؛ و جز دروغ نمىگوييد.)
ب. اشعار و متون ادبی:
سعدی شیرازی، گلستان:
هر تأمل نکند در جواب
بیشتر آید سخنش ناصواب
فردوسی، شاهنامه:
ز دانش چو جان تو را مایه نیست
به از خامشی هیچ پیرایه نیست
ج. امثالوحکم، حکایات و کنایات:
- سخن از سخنگوی دانا به است.
- تحقیق نکرده، قضاوت مکن.
- اول بچش، بعد بگو بینمک است.
(این مثل درجایی به کار میرود که کسی بر اساس حدس و گمان زنی و بدون آگاهی سخنی بگوید یا قضاوت عجولانهای نماید.)
- تیری به تاریکی انداختن.
- شنیدن کی بود مانند دیدن.
(نباید صرف شنیدن سخنی به آن اعتماد و اتکا نمود.)
- نمیدانم، راحت جانم.
(این مثل درجایی خطاب به خود یا دیگری گفته میشود که احتمال نادرست بودن سخن داده شود و یا در اثر گفتن آن سخن، بروز مسایل بعدی و مشکلات، متحمل باشد.)
- Belive nothing of what hear, and only half of what you see.
(هیچچیز از آنکه میشنوی باور مکن و ازآنچه میبینی تنها نصف آن را باور کن. معادل: شنیدن کی بود مانند دیدن؟ و بشنو و باور مکن.)
- Seeing is beliving.
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع


