پرش به محتوا
سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵
فرهنگ

ویژگی‌های سخن از نگاه قرآن کریم و احادیث و متون ادبی 2

استاد رسول خان امین با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت : اول. گفتار از اعمال به‌حساب می‎آیید:  ششم. روان‌درمانی از طریق سخن: مشاوره و درمان بسیاری از بیماری‌های روانی از این طریق یکی از دانش‌های جدید است که امروزه از جایگاه و موقعیت ممتازی برخوردار گشته و به‌صورت فراگیری در عرصه روان‌درمانی و رفع مشکلات روحی، پا به میدان نهاده است. دانشمندان به تجربه و آزمون اثبات نموده‌اند که داشتن هم‌سخنی شایسته و امین در رفع مشکلات روحی انسان‌ها به‌صورت عام و بیماران دچار عوارض روانی به شکل خاص، مؤثر و مفید است.

الف. اشعار و متون ادبی:

فردوسی، شاهنامه:

ز گفتار او انجمن شاد شد

دل شهریار از غم آزاد شد

امیرعلی شیر نوایی، دیوان اشعار:

مرده بودم یک‌سخن گفتی و جانم تازه شد

کی مسیحا این‌چنین گفته است روح‌افزا سخن

صائب تبریزی، دیوان اشعار:

چراغ خلوت جان روشنایی سخن است

بهار زنده‌دلان آشنایی سخن است.

فردوسی، شاهنامه:

بدو گفت خاقان، به شیرین‌زبان

دل مردم پیر گردد جوان

خاقانی شروانی، دیوان اشعار:

هرچند جراحت از زبان است

مرهم به‌جز از زبان ندیدم

ب. امثال‌وحکم، حکایات و کنایات:

  1. تسکین دل ز صحبت روشن‌دلان طلب.
  2. سخن خوش، ز سینه کین ببرد.
  3. دیگ را آتش به جوش می‌آورد، آدم را حرف.

هفتم. گفت‎وگو و کشف حقیقت (استشاره): در مواضع متعددی با رایزنی و تضارب (زدوخورد کردن) افکار از طریق گفتمان، حقیقت و واقعیت مکشوف و روشن می‌گردد. تجربه نشان داده ست به‌واسطه گفت‎وگو، دقیق‌تر و با نگاه عمیق‌تری به ‏مسئله می‌نگرد. افکار و اندیشه‌ها بیش‏تر به جریان می‌افتد و زوایای جدیدی برای نگرش به مسئله ایجاد می‌شود و از این رهگذر حقایق امور هویدا می‌شود.

الف. قرآن کریم: قرآن کریم برای مشورت، ارزش والایی قائل شده است و در چند آیه به اشاره و ضمن دو آیه مشهور به‌صراحت از این موضوع، سخن به میان آورده است. (…فَٱعۡفُ عَنۡهُمۡ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ وَشَاوِرۡهُمۡ فِي ٱلۡأَمۡرِۖ فَإِذَا عَزَمۡتَ فَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ …)؛ (سوره آل‌عمران؛ آیه: ۱۵۹) (ترجمه: پس آن‌ها را ببخش و برای آن‌ها آمرزش بطلب! و در کارها، با آنان مشورت کن! اما هنگامی‌که تصمیم گرفتی، بر خدا توکل کن.)

در آیه شریفه فوق، خداوند متعال مستقیماً به نبی مکرم اسلام دستور به مشورت می‌دهد.

(وَٱلَّذِينَ ٱسۡتَجَابُواْ لِرَبِّهِمۡ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَمۡرُهُمۡ شُورَىٰ بَيۡنَهُمۡ…)؛ (سوره الشوری؛ آیه: ۳۸). (ترجمه: و کسانی که دعوت پروردگارشان را اجابت کرده و نماز را برپا می‌دارند و کارهای‎شان به‌صورت مشورت در میان آن‌هاست.)

در این آیه کریمه که مانند پیش از آن، خداوندﷻ به توصیف مؤمنان پرداخته است، ویژگی‌های دیگری را برای مؤمنان متوکل برمی‌شمارد و یکی از این صفات را نیز مشورت در امور ذکر می‌کند.

ب. اشعار و متون ادبی:

مولوی، مثنوی معنوی:

مشورت ادراک و هشیاری دهد

عقل‎ها مر عقل را یاری دهد

گفت پیغمبر بکن از رایزن

مشورت کالمستشار موتمن

سعدی شیرازی، موعظ:

هرکه بی‌مشورت کند تدبیر

غالبش بر غرض نیاید تیر

بیخ بی‌مشورت که بنشانی

بر نیارد به‌جز پشیمانی

قاآنی، دیوان اشعار:

چه سخت کارا کز مشورت شود آسان

چه سست رایا کز مصلحت شود متقن

مولوی، مثنوی معنوی:

ورچه عقلت هست باعقل دگر

یار باش و مشورت کن ای پدر

با دو عقل از بس بلاها وارهی

پای خود بر اوج گردون‌ها نهی

هشتم. گفتمان، جایگزین اختلافات و جنگ‌ها و رفع سوء تفاهمات از این طریق (نظریه گفت‎وگوی تمدن‌ها): سخن گفتن و ارتباطات کلامی قادر است بسیاری از سوءتفاهم‌ها و اختلافات را از میان برداشته و انسان‌ها را با هر مذهب به یکدیگر نزدیک‌تر نماید. تشکیل مجمع جهانی تقریب مذاهب و مراکز گفت‏وگوی ادیان، همین‌طور طرح نظریه گفت‏وگوی تمدن‌ها در مقابل نظریه برخورد و جنگ تمدن‌ها که نخستین بار از سوی ساموئل هانتینگتون مطرح شد؛ و مخالفان متعددی پیدا کرد، گویای این واقعیت است که ملت‌ها و فرهنگ‌های مختلف می‌توانند اختلافات و بروز جنگ‌های خونین نمایند. مطلبی که در تاریخ، برای اولین بار از سوی قرآن کریم ضمن چندین آیه مطرح‌شده است.

الف. قرآن کریم: (قُلۡ يَٰأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ تَعَالَوۡاْ إِلَىٰ كَلِمَةٖ سَوَآءِۢ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمۡ أَلَّا نَعۡبُدَ إِلَّا ٱللَّهَ وَلَا نُشۡرِكَ بِهِۦ شَيۡ‍ٔا …)؛ (سوره آل‌عمران؛ آیه: ۶۴). (ترجمه: بگو: ای اهل کتاب! بیایید به‌سوی سخنی که میان ما و شما یکسان است؛ که جز خداوند یگانه را نپرستیم و چیزی را همتای او قرار ندهیم.)

شیخ طبری مفسر بزرگ قرآن کریم، شأن نزول این آیه را نصارای نجران و یا یهودیان مدینه می‌داند.

همین‌طور یکی از سوره‌های قرآن کریم (کافرون) مشخصاً به این موضوع پرداخته است: (قُلۡ يَٰأَيُّهَا ٱلۡكَٰفِرُونَ ١ لَآأَعۡبُدُ مَا تَعۡبُدُونَ ٢ وَلَآ أَنتُمۡ عَٰبِدُونَ مَآ أَعۡبُدُ ٣ وَلَآ أَنَا۠ عَابِد مَّا عَبَدتُّمۡ ٤ وَلَآ أَنتُمۡ عَٰبِدُونَ مَآ أَعۡبُدُ ٥ لَكُمۡ دِينُكُمۡ وَلِيَ دِينِ ٦)؛ (سوره کافرون). (ترجمه: بگو: ای کافران، آنچه را شما می‌پرستید من نمی‌پرستم و نه شما آنچه را من می‌پرستم می‌پرستید و نه من هرگز آنچه را شما پرستش کرده‌اید می‌پرستم و نه شما آنچه را که من می‌پرستم پرستش می‌کنید؛ آیین شما برای خودتان و آیین من برای خودم.)

(يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن ذَكَرٖ وَأُنثَىٰ وَجَعَلۡنَٰكُمۡ شُعُوبا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓاْۚ …)؛ (سوره الحجرات؛ آیه: ۱۳). (ترجمه: ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قراردادیم تا یکدیگر را بشناسید!)

مفهوم که این هشت آیه‏ی شریفه در آن توافق و هم‏سویی دارند، همان بیان انواع اختلافات اعتقادی، مذهبی، فرهنگ و قومی است و نسخه مشترکی که خداوند برای رفع این اختلافات تجویز فرموده است، گفت‎وگوست. در آیه اول اجتماع و اتحاد بر محور مشترکات مطرح‌شده است، درآیات سوره مبارکه کافرون که مخاطب آن کافران هستند، گفت‎وگو بر محور مرزبندی اصول عقاید و تسلیم نشدن در مقابل عقاید کفرآمیز است و در آیه‏ی اخیر سخن از شعبات و دسته‌بندی‌های قومی و فرهنگی است که خداوند متعال این اختلافات را مایه شناسایی متقابل اقوام دانسته و مؤکد این دسته‌بندی‌ها را فاقد وجاهت عقلی برای تعیین میزان اهمیت برتری اقوام بر یکدیگر می‌داند و در انتهای آیه نیز یگانه ملاک و شاخص رتبه‌بندی انسان‌ها را، تقوای الهی و درجات آن معرفی می‌نماید.

ب. اشعار و متون ادبی:

نورالدین عبدالرحمن جامی، بهارستان:

مرد باید که به لطف سخن و حسن خطاب

طبع ارباب ستم را ز ستم باز آرد

هر لیمی که از احسان و کرم رو کرده است

به فسون سخن او را به کرم باز آرد

صائب تبریزی، دیوان اشعار:

کدام حجت ناطق به از کلام بود؟

سخن چو هست، چه حاجت به دعوی ولاف است

نهم. ارتباط سخن و ایمان و اصلاح اعمال: گفتار به شیوه مطلوب در ایمان افراد نقش دارد؛ بخش از توصیه‌ها و دستورات دینی و اخلاقی را گفتار و چگونگی آن تشکیل می‌دهد. همین‌طور در همه ادیان و مذاهب، گفتار نیک از جایگاه بالایی برخوردار بوده و زشتی آن نیز به شکل‏های گوناگون تقبیح شده است. از دیدگاه قرآن گفتار نیک و استوار می‌تواند سبب اصلاح عمل و حی مغفرت و بخشایش گردد.

الف: قرآن کریم: خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: (يَٰأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَقُولُواْ قَوۡلا سَدِيدا ٧٠ يُصۡلِحۡ لَكُمۡ أَعۡمَٰلَكُمۡ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡ ذُنُوبَكُمۡۗ … ۷۱)؛ (سوره الاحزاب؛ آیه: ۷۱). (ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید! تقوای الهی پیشه کنید و سخن حق بگویید…)

تا خدا کارهای شمارا اصلاح کند و گناهان‏‎تان را بیامرزد؛ و هر کس اطاعت خدا و رسولش کند، به رستگاری (و پیروزی) عظیمی دست‌یافته است باکمی تدبر در آیه فوق نکته‌ای بسیار عجیب و درخور دقت به دست می‌آید و آن این‎که خداوند حکیم، سخن درست و استوار و به‌دور از دروغ و تباهی را هم مایه اصلاح اعمال و هم موجب بخشایش گناهان می‌داند. خوراک و کمی خواب را به او الهام کند و در دلش بیندازد.

دهم. سکوت و خاموشی و ارزش آن: آخرین مورد از ویژگی‌های سخن و سخنوری که گرچه مستقیماً با این موضوع مرتبط نیست. لکن می‌توان به‌عنوان یکی از ویژگی‌های ارتباط مطرح باشد، سکوت و عدم بیان است. یکی از ارزشمندترین و کارآمدترین مهارت‌های زندگی، سکوت و خاموشی است، این امر ضمن آن‌که حافظ جایگاه فرد و سبب افزایش وقار و متانت وی می‌شود، داروی مفید و معجون مؤثری است که قادر است مانع از بروز بسیاری از مشکلات و سوءتفاهم‌ها شده و مایه حفظ حرمت افراد گردد؛ بسیاری از معاصی فرصت ظهور نیافته و امکان تأمل بر شنیده‌ها و تمرکز بر گفتار نیز حاصل می‌آید.

الف. اشعار و متون ادبی:

فردوسی، شاهنامه:

کسی کو خرد دارد و با هشی

نباید گزیدن جز از خامشی

سعدی شیرازی، مواعظ:

نگاه‌دار زبان تا به دوزخت نبرد

که از زبان بتر اندر جهان زیانی نیست

صائب تبریزی، دیوان اشعار:

کلید گنج سعادت زبان خاموش است

صدف به مز خموشی گهر ز نیسان یافت

مولوی، مثنوی معنوی:

هر که را اسرار کار آموختند

مهر کردند و دهانش دوختند

صائب تبریزی، دیوان اشعار:

چون صدف هر کس که دندان بر سر دندان نهد

سینه‌اش بسی گفتگو گنجینه دریا شود

صائب تبریزی، دیوان اشعار:

شکوه اهل‌دل از خلق نهان می‌باشد

این عقیقی است که در زیر زبان می‌باشد

صائب تبریزی، دیوان اشعار:

از خموشی می‌توان صائب به معنی راه برد

مایه غواص گوهر جو نفس دزدیدن است

صائب تبریزی، دیوان اشعار:

به غیر شهد خموشی کدام شیرینی است

که از حلاوت آن لب به یکدیگر چید

عطار نیشابوری، منطق‌الطیر:

گر سخن از نیکویی چون زر بود

آن سخن، ناگفته نیکوتر بود

بیدل دهلوی، دیوان اشعار:

اسرار سخن جز به خموشی نتوان یافت

مفتاح در گنج معانیست تأمل

کلیم کاشانی، دیوان اشعار:

خاموشی پروانه کند کار خود آخر

ای شمع بیندیش و نگهدار زبان را

ب. امثال‌وحکم، حکایات و کنایات:

  1. اگر حرف از نقره است، خاموشی از طلاست.
  2. زبان پاسبان سر است.
    (سکوت تضمین‌کننده سلامت انسان بوده و او را از افتادن به دامن مخاطرات مصون می‌دارد.)
  3. به هوش باش که سر در سر زبان نکنی.
    (مشابه مضمون پیشین)
  4. از صد زبان، زبان خموش رساتر است.
  5. اگر گفتن سیم است، خامشی زر است.
  6. خاموش‌نشین و فارغ از عالم باش.
  7. سکوت علامت رضاست.
    (این مثل غالباً هنگامی به‏کار می‌رود که از دختری راجع به انتخاب همسرش نظرخواهی نمایند؛ از آن‏جا که دختران دم بخت در حضور والدین به‏رسم حیا و ادب از بیان صریح، شرم دارند، لذا در صورت رضایت، با سکوت خود این مطلب را اعلام می‌کنند.)
  8. خَیرُ الخلالِ حفظُ اللسانِ.
    (مثل عربی، یعنی بهترین محبت و دوستی کردن، حفظ زبان و خاموشی بودن است.)
  9. Speech is silver but silence is golden.
    (معادل: اگر سخن گفتن نقره باشد، خاموشی طلاست.)
  10. Quietness is a great treasure.
    (سکوت، گنجی بزرگ است.)
  11. Silence never makes mistakes.

(سکوت، هرگز اشتباه نمی‌کند.)

  1. Talking comes by nature, silence by understanding.

(سخن گفتن بر مبنای غریزه است و سکوت بر مبنای فهم و درک در بیان ارزش سکوت.)

 

مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.

ع

مطالب مرتبط

دیدگاه خود را بنویسید

2 × 5 =