محمد حسینیمقدم در نشست «اینترنت و زیستبوم علم در ایران؛ تأملی بر نسبت محدودیتهای اینترنت و حیات علمی در ایران» که امروز در مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی برگزار شد، اینترنت را بهمثابه زیرساخت دانست و گفت: یکی از انگارههایی که میتوان در دنیای امروز و در مواجهه با نسلی که در پلتفرمها بزرگ میشود، مطرح کرد، این است که کودکان و نوجوانان امروز در شرایط قطع اینترنت با مسئله معنا و نوعی سردرگمی مواجهاند. ما دیگر در جهانی که اینترنت دارد زندگی نمیکنیم؛ ما در جهانی زندگی میکنیم که اینترنت است.
به گزارش اقتصاددان به نقل از تجارت نیوز ، وی با اشاره به دیدگاه مانوئل کاستلز و نظریه «جامعه شبکهای»، افزود: جامعه امروز از «جامعه اطلاعاتی» عبور کرده و به «جامعه دیجیتال» وارد شده است؛ جامعهای که در آن دیجیتال صرفاً یک بعد فناورانه در کنار سایر ابعاد زندگی نیست، بلکه بنیان جامعهشناختی و فناورانه همان جامعه شبکهای است.
عضو هیئتعلمی موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی با اشاره به موضوع خاموشی اینترنت، اظهار کرد: گزارشهای مختلف نشان میدهد از سال ۲۰۱۹ استفاده از خاموشی اینترنت بهعنوان ابزار اعمال قدرت در حال گسترش است. تاکنون ۵۴ کشور قطع اینترنت را تجربه کردهاند و این موضوع دلایل مختلفی از قبیل اعتراضهای مدنی، تنشهای امنیتی، انتخابات، امتحانات سراسری و تنشهای بینالمللی دارد.
به گفته حسینی مقدم؛ در این میان، ما در یک منطقه توسعهنیافته حضور داریم و از نظر اینترنت، علم و حتی ورزش نیز توسعه نیافته هستیم.
این پژوهشگر با بیان اینکه موضوع قطعی اینترنت، به یک مسئله جهانی تبدیل شده است، گفت: تاکنون حدود ۸۸ هزار و ۸۰۰ ساعت خاموشی اینترنت در سطح جهان ثبت شده است که ۱۶۷ مورد خاموشی گسترده در زیرساختهای حیاتی بوده که ۲۸ کشور را درگیر کرده است.میانگین رشد خاموشیها در نیم دهه اخیر ۲۰ درصد افزایش داشته است.
وی درباره هزینه اقتصادی جهانی خاموشی اینترنت، گفت: این وضعیت در سال ۲۰۲۴، ۷.۶۹ میلیارد دلار بوده که با افزایش ۱۵۶ درصدی به ۱۹.۷ میلیارد دلار رسیده است.
وضعیت ایران در شاخص خاموشی اینترنت
حسینی مقدم در مورد وضعیت ایران در شاخص خاموشی اینترنت، گفت: در شاخص خاموشی اینترنت در منطقه «منا»، ایران در صدر کشورهای منطقه قرار گرفته و به صورت پایدار جزو ۵ کشور پُر بسامد خاموشی در جهان است. از میان ۱۰۰ سایت پر بازدید جهان، ۴۹ سایت در ایران مسدود است که دانشگاهها و مجلات علمی را نیز شامل میشود. همچنین از سال ۲۰۲۴ دسترسی کاربران ایران به برخی ابزارهای کلیدی هوش مصنوعی نیز از سوی شرکتهای خارجی قطع شد.
وی درباره تأثیر خاموشی اینترنت بر نهاد علم، توضیح داد: امروز بنیاد پژوهش بر اینترنت استوار است، نه اینکه اینترنت صرفاً ابزار پژوهش باشد. پژوهش امروز به صورت ذاتی به پایگاههای داده، مجلات و ابزارهای ابری گره خورده است. در این میان با قطعی اینترنت مسئله اعتماد و همکاری نیز آسیب دیده و بیاعتمادی در برخی موارد سالها باقی میماند.
وی با اشاره به اهمیت اعتماد در همکاریهای علمی، گفت: پروژههای بینالمللی بر پاسخگویی بیوقفه استوار هستند و اثر بیاعتمادی که یک بار ایجاد شود، سالها میماند. برای مثال در پروژه بینالمللی «سرن» بخشی از کار به دانشگاه امیرکبیر سپرده شده است، اگر این دانشگاه به دلیل قطع اینترنت نتواند مسئولیت خود را انجام دهد، جایگاه خود را از دست میدهد.
عضو هیئتعلمی موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی در خصوص اثر تجمعی قطع اینترنت، گفت: هر روز بدون دسترسی، فاصلهای انباشته با مرز دانش جهانی میسازد که جبران آن روزها و هفتهها زمان میبرد. در عصر هوش مصنوعی، فاصله یک ساله میتواند معادل یک نسل علمی باشد.
وی تصریح کرد: ما با نسلی مواجه هستیم که حیات، تفریح و بخش عمده زندگیاش در اینترنت میگذرد و بیش از ۹۶ درصد دانشجویان جهان از اینترنت استفاده میکنند؛ این یک تغییر رفتاری بنیادین است.
حسینیمقدم با اشاره به اینکه علم امروز روی سه پایه متصل به اینترنت یعنی علم باز، هوش مصنوعی پژوهشی و همکاری بینالمللی ایستاده است، گفت: بیش از ۵۰ میلیون مقاله و میلیونها پیشچاپ تنها از مسیر پلتفرمهای آنلاین در دسترس هستند. تمامی ابزارهای نوین تحلیل و کشف، همگی در فضای ابری و وابسته به اتصال آزاد به اینترنتاند و بیش از ۷۵ درصد از مقالهها به صورت همکاریهای مشترک هستند.
وی خاطر نشان کرد: در چنین شرایطی پژوهشگر ایرانی همزمان با دو قفل مواجه است؛ تحریمها و محدودیتهای اینترنتی.
طبقاتیکردن اینترنت با ذات علم در تضاد است
حسینیمقدم با تاکید بر اینکه طبقاتیکردن اینترنت با ذات علم در تضاد است، گفت: تفکیک اینترنت ویژه برای اهل علم یک پارادوکس آشکار است. واقعیت این است که راهاندازی دسترسی فیلتر نشده، برای برخی افراد مشروط به داشتن نقش علمی، تجاری یا آموزشی، به این معناست که سیاستگذار پذیرفته که اینترنت آزاد برای فعالیت علمی ضروری است. میتوان نتیجه گرفت که اگر دسترسی آزاد برای گروهی لازم است، این لزوم نشان میدهد که اینترنت باز یک زیرساخت علمی است و یک امتیاز گزینشی نیست.
وی خاطرنشان کرد: تفکیک دسترسی، شکاف دو طبقهای میان نخبگان دیجیتال و جامعه پژوهشی میسازد و این خطر تازهای است.
عضو هیئتعلمی موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی سه افق زمانی کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت را برای محافظت از نهاد علم مطرح کرد و افزود: در دل واقعیت موجود توصیه عملی در کوتاه مدت این است که یک لیست سفید علمی از پایگاههای داده، مجلات معتبر و ابزارهای پژوهشی ایجاد شود. هرچند که این وضعیت مطلوب نیست. باید دسترسی نهادی برای پژوهشگران با اعتبارسنجی دانشگاه انجام شود، منابع علمی پربازدید به صورت ملی آینهسازی شوند و کانالهای ارتباطی اضطراری برای همکاری بینالمللی جاری انجام شود.
وی ادامه داد: در میان مدت و افق یک تا سه ساله نیاز است که زیرساخت آینه ملی برای پایگاههای داده بنیادین توسعه پیدا کند، برای مستثنی کردن ابزارهای پژوهشی از تحریمها دیپلماسی علمی انجام گیرد، زیرساختهای محاسباتی علمی ملی و ابر پژوهشی ساخته شود و زیرساخت انتشار نمایهسازی علمی داخلی انجام گیرد.
حسینیمقدم افزود: در افق ۵ تا ۱۰ ساله بلند مدت نیز به دسترسی علمی به عنوان یک حق نهادی رسمیت شناخته شود. مشابه اینکه در شرایط جنگ، آب قطع نمیشود. در زیرساختهای حاکمیتی ابر و هوش مصنوعی سرمایهگذاری انجام شود، شبکهسازی علمی منطقهای با کشورهای همسنخ در دستور کار قرار گیرد و سرمایه انسانی پژوهشی از طریق ترمیم اتصال علمی بازگردانده شود.
منبع: ایسنا
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع
