در شرایطی که نشانه‌های افزایش احتمال ازسرگیری جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل بار دیگر تقویت شده، تهران دیروز میزبان نشستی با حضور مقام‌های ارشد امنیتی ایران، عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه بود؛ نشستی که اهمیت آن فراتر از یک دیدار معمول دیپلماتیک، به امکان شکل‌گیری ترتیباتی منطقه‌ای برای مهار بحران بازمی‌گردد. علی باقری‌کنی، معاون دبیر شورای‌عالی امنیت ملی صبح روز گذشته از سفر خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رییس سازمان اطلاعات ترکیه به تهران خبر داد و گفت که این مقام‌ها با محسن رضایی، دبیر شورای‌عالی امنیت ملی درباره امنیت منطقه‌ای رایزنی خواهند کرد. همچنین اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه در نشست مطبوعاتی روز گذشته خود در توضیحات تکمیلی در این رابطه تاکید کرد که این مقام‌های ارشد امنیتی پاکستانی، سعودی و ترکیه‌ای همچنین با مسعود پزشکیان دیدار می‌کنند.
به گزارش اقتصاددان به نقل از جهان صنعت ، اهمیت این نشست زمانی روشن‌تر می‌شود که آن را در کنار مواضع اخیر دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو قرار دهیم. رییس‌جمهور آمریکا در اظهاراتی تازه بار دیگر از انتخاب میان توافق با ایران و ازسرگیری حملات سخن گفته است؛ انتخابی که با توجه به ادامه تحریم و محاصره اقتصادی ایران، همچنان یکی از متغیرهای تعیین‌کننده آینده منطقه محسوب می‌شود. در سوی دیگر، نخست‌وزیر اسرائیل در آستانه انتخابات این رژیم مدعی شده نشانه‌هایی از احتمال اقدام ایران یا نیروهای همسو با آن برای مختل‌کردن انتخابات وجود دارد و درباره پاسخ شدید اسرائیل هشدار داده است. هرچند به‌نظر می‌رسد این ادعای عجیب بنیامین نتانیاهو بیشتر با اهداف انتخاباتی مطرح شده و بعید است ایران در عمل، دست به اقدامی بزند.
همزمان گزارش اخیر سی‌ان‌ان از آمادگی نیروهای آمریکایی برای آغاز عملیات نظامی تازه علیه ایران حکایت دارد. براساس این گزارش، دو مقام آمریکایی گفته‌اند نیروهای ایالات متحده در منطقه می‌توانند ظرف ۹۶ساعت پس از دریافت دستور ترامپ، عملیاتی گسترده را آغاز کنند. منابع این شبکه همچنین از تدوین فهرستی گسترده از اهداف احتمالی ازجمله زیرساخت‌های انرژی، مراکز نظامی و تاسیسات هسته‌ای ایران خبر داده‌اند. با این حال گزارش سی‌ان‌ان تاکید می‌کند که تصمیم نهایی ترامپ هنوز قطعی نشده و اقدام نظامی احتمالی نیروهای مسلح آمریکا علیه ایران، اگر به‌واقع عملیاتی شود، زمان آن قاعدتا پس از برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا خواهد بود. نکته حائز اهمیت در گزارش سی‌ان‌ان آن است که تل‌آویو به‌طور گسترده به واشنگتن فشار می‌آورد که هرچه سریع‌تر برای ازسرگیری عملیات نظامی علیه ایران اقدام کند؛ گزاره‌ای که اگر محقق شود، عملا به‌معنای آن است که ظرف روزهای پیش‌رو شاهد ازسرگیری جنگی دیگر خواهیم بود؛ جنگی که طبیعتا به سراسر منطقه گسترش خواهد یافت و به همین دلیل نشست تهران را باید تلاشی برای آزمودن ظرفیت دیپلماسی منطقه‌ای دربرابر خطر گسترش دوباره جنگ ارزیابی کرد؛ تلاشی که نتیجه آن می‌تواند بر محاسبات امنیتی هر چهار قدرت منطقه‌ای حاضر در این نشست و البته دیگر بازیگران منطقه اثر بگذارد.
از ایده امنیت درون‌زا تا ابتکار 4کشور
در حالی اما شاهد برگزاری این نشست چهارجانبه بودیم که علی باقری‌کنی در توضیحاتی که پیش از آغاز این نشست اعلام کرد، یادآور شد که ایده برگزاری این نشست چهارجانبه در جریان سفر هفته گذشته فرمانده ارتش پاکستان به تهران مطرح شده است. به گفته معاون دبیر شورای‌عالی امنیت ملی، فیلد مارشال عاصم منیر در دیدار هفته گذشته خود با محسن رضایی از تصمیم مقام‌های ارشد عربستان، ترکیه و پاکستان برای سفر به ایران و برگزاری نشست مشترک خبر داده بود.
البته باوجود اینکه به هر حال نشست تهران را باید بخشی از تحولات دیپلماتیک دانست اما هم به این دلیل که شرکت‌کنندگان در این نشست دیپلماتیک، مقام‌های ارشد امنیتی و نظامی چهار قدرت منطقه‌ای هستند و هم البته به این دلیل که به‌گفته باقری‌کنی هدف این سفر مشخصا دیپلماسی و گفت‌وگو درباره «امنیت منطقه‌ای» است، باید اذعان کرد که این نشست بیش از آنکه بخشی از راهبرد دیپلماتیک جمهوری اسلامی و سه کشور میهمان باشد، بخشی از راهبرد امنیتی- نظامی این چهار کشور است آن‌هم در شرایطی که به‌گفته معاون دبیر شورای‌عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، «ایران تامین امنیت منطقه به‌دست کشورهای منطقه و مقابله با مداخله قدرت‌های بیرونی را مبنای سیاست راهبردی خود می‌داند.» همزمان اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز در نشست مطبوعاتی پیش از نیمروز گذشته خود درباره این ابتکار توضیح داده و در بخشی از این توضیحات که پیش از آغاز نشست ارائه شد، تایید کرده پیشنهاد برگزاری نشست در جریان سفر فیلد مارشال عاصم منیر به تهران مطرح شده و ایران پس از بررسی مقدمات، با نظر مساعد آن را دنبال کرده است. جالب آنکه سخنگوی دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی نیز اصل گفت‌وگوی کشورهای منطقه درباره سازوکارهای امنیتی مبتنی‌بر منافع مشترک را اقدامی مثبت ارزیابی کرده و گفته تحولات دو سال گذشته، به‌ویژه هشت ماه اخیر نشان داده که امنیت پایدار تنها از مسیر اعتمادسازی و همکاری میان کشورهای منطقه امکان‌پذیر خواهد بود. بقائی تاکید کرد که در دیدار مقام‌های سه‌کشور با رییس‌جمهوری و دبیر شورای عالی امنیت ملی، مسائل موثر بر امنیت منطقه به‌ویژه «پیامدهای تجاوز نظامی آمریکا علیه ایران» مورد‌بررسی قرار می‌گیرند.
پیشنهاد ظریف برای «وصل»؛ از نشست مقطعی تا شبکه امنیتی منطقه‌ای
در همین حال جواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین ایران در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس پیشنهاد کرده که نشست تهران به پایه‌ای برای شکل‌گیری «شبکه امنیتی آسیای غربی» با عنوان اختصاری «وصل» تبدیل شود البته روشن نیست او چطور از حروف نخست عبارت شبکه امنیتی آسیای غربی یا همانWest Asian Security Network به سرواژه وصل یا WASL رسیده اما به هر روی تاکید کرده که این شبکه باید بر سه اصل «عدم تجاوز»، «اعتمادسازی متقابل» و «رفاه مشترک» استوار باشد چراکه به باور ظریف، امنیت منطقه وارداتی نیست و باید به دست کشورهای منطقه و با همکاری آنها شکل بگیرد.
با این همه فارغ از اینکه سرواژه «وصل» ازسوی ظریف چطور شکل گرفته و اینکه آیا اساسا این تعبیر پیشنهادی یک سرواژه متداول و مرسوم است یا نه، پیشنهاد او از این جهت اهمیت دارد که بحث را از برگزاری یک نشست امنیتی و تبادل‌نظر درباره بحران جاری، به امکان ایجاد سازوکاری پایدار برای همکاری منطقه‌ای گسترش می‌دهد؛ سازوکاری که در صورت برخورداری از توافق سیاسی و استمرار همکاری میان اعضا، می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگو درباره اختلافات، کاهش سوءتفاهم‌های امنیتی و جلوگیری از تبدیل تنش‌های دوجانبه به بحرانی فراگیر باشد.
با این‌همه واقعیت این است که تحقق چنین ایده‌ای مستلزم عبور از اختلافات عمیق میان کشورهای منطقه است. حال آنکه ایران و عربستان در سال‌های گذشته تجربه‌ای به‌شدت پرتنش در روابط دوجانبه را از سرگذرانده‌اند و هنوز هم به‌ویژه درپی بالاگرفتن مجدد تنش میان حوثی‌ها و ائتلاف به رهبری عربستان سعودی، رابطه چندان مساعدی با یکدیگر ندارند. تهران و آنکارا نیز اگرچه به‌نسبت روابطی حسنه دارند اما دست‌کم در برخی پرونده‌های منطقه‌ای و امنیتی دیدگاه‌های متفاوتی دارند و همزمان در حالی که روابط تهران و اسلام‌آباد به‌ویژه طی ماه‌های گذشته به‌دلیل نقش‌آفرینی فعال پاکستانی‌ها در راستای میانجیگری میان ایران و آمریکا گسترش و رشدی چشمگیر داشته اما کماکان اختلافاتی همچون تنش‌های مرزی ایران و پاکستان و نگرانی‌های امنیتی ناشی از فعالیت گروه‌های مسلح در مناطق مرزی، نشان می‌دهد این دوکشور همسایه، آنقدر هم با یکدیگر همسویی ندارند. اختلافاتی که این تلاش‌ها برای شکل‌گیری یک شبکه امنیتی فراگیر را با چالش مواجه کرده و باعث شده طرفین بار دیگر به این مهم بیندیشند که ایجاد یک شبکه فراگیر امنیتی بیش از آنکه نیازمند اعلام یک ابتکار باشد، به توافق بر سر قواعد مشترک و ایجاد اعتماد عملی نیاز خواهد داشت.
بحران منطقه‌ای؛ از تنگه هرمز تا مرزهای جنوبی عربستان
همزمانی نشست تهران با افزایش خطر ازسرگیری درگیری‌ها، اهمیت گفت‌وگوهای امنیتی میان ایران، عربستان، پاکستان و ترکیه را دوچندان کرده است. در شرایطی که تنش‌ها از تنگه هرمز و امنیت کشتیرانی تا مرزهای جنوبی عربستان و دیگر کانون‌های بحران در غرب آسیا امتداد یافته، هیچ‌یک از کشورهای منطقه نمی‌تواند پیامدهای یک جنگ گسترده را صرفا محدود به جغرافیای خود بداند. موضع‌گیری رسمی ریاض درباره سفر خالد بن سلمان به تهران نیز نشان می‌دهد که دست‌کم در سطح اعلام‌شده، تقویت گفت‌وگوهای دیپلماتیک و حمایت از تلاش‌های میانجیگرانه قطر و پاکستان از اهداف سفر وزیر دفاع عربستان سعودی به ایران است. وزارت خارجه عربستان در حالی بر ضرورت گشودن کانال‌های مذاکره برای جلوگیری از تشدید دوباره تنش‌های نظامی تاکید کرده که این موضع به‌ویژه با توجه به حضور مقام‌های امنیتی چهار کشور در تهران می‌تواند نشانه‌ای از نگرانی مشترک نسبت‌به هزینه‌های گسترش درگیری‌ها باشد.
با این همه همکاری منطقه‌ای زمانی می‌تواند از سطح رایزنی سیاسی فراتر برود که کشورها علاوه‌بر نگرانی‌های مشترک درباره جنگ، برای مدیریت اختلافات دوجانبه خود نیز راهی پیدا کنند. اختلافات تهران با ریاض و آنکارا و مسائل امنیتی در مرزهای ایران و پاکستان از جمله موضوعاتی است که ظرفیت هر سازوکار امنیتی تازه را به آزمون می‌گذارد و از این منظر، نشست تهران را می‌توان تلاشی برای گشودن مسیری در میان دو ضرورت همزمان دانست؛ جلوگیری از تشدید بحران جاری و فراهم‌کردن زمینه‌ای برای همکاری امنیتی بلندمدت‌تر اما پرسش اصلی همچنان این است که آیا این گفت‌وگوها می‌توانند به ترتیباتی عملی برای کاهش تنش منجر شوند یا در حد رایزنی‌هایی مقطعی باقی خواهند ماند.
* دیپلماسی؛ راه‌حل نهایی و آزمون امنیت درون‌زا
ساعتی پیش از آغاز این نشست چهارجانبه، حسن بهشتی‌پور، تحلیلگر مسائل منطقه در یادداشت خود درباره نشست تهران بر ضرورت پرهیز از بزرگ‌نمایی نتایج نخستین دیدار تاکید کرد چراکه به باور او، اگرچه توافق چهارکشور برای گفت‌وگو در شرایط افزایش خطر جنگ، به‌خودی‌خود مهم است اما شکل‌گیری یک نظم امنیتی پایدار به اعتمادسازی، شناسایی منافع مشترک و استمرار رایزنی‌ها نیاز دارد بنابراین اهمیت نشست را باید بیش از آنکه در انتظار دستیابی فوری به توافقی جامع جست‌وجو کرد، باید در فرصتی دید که برای آزمودن امکان همکاری منطقه‌ای فراهم شده است. در همین چارچوب تحلیل کیهان برزگر، استاد روابط بین‌الملل نیز بر ضرورت قرارگرفتن دیپلماسی در مرکز راهبرد منطقه‌ای ایران تاکید می‌کند. او که معتقد است «استفاده بیشتر از زور یا اقدامات نظامی می‌تواند اوضاع را به‌شدت وخیم‌تر کند» تاکید دارد که تنها «راه‌حل نهایی» همچنان «دیپلماسی» است و در راستای تحقق این راهبرد دیپلماتیک، این ایران است که باید «پیشنهاددهنده» باشد و نباید صرفا در جایگاه واکنش به ابتکارهای دیگران قرار بگیرد بلکه باید در تعریف دستورکار و ارائه طرح‌های عملی برای آینده منطقه نقش فعال داشته باشد. رویکرد این استاد دانشگاه به‌ویژه به این دلیل اهمیت دارد که ایران همزمان با تهدید نظامی و فشار خارجی روبه‌رو است. درواقع برزگر تاکید دارد که پیگیری دیپلماسی در این وضعیت نه‌تنها به معنای نادیده گرفتن تهدیدها یا کنار گذاشتن آمادگی دفاعی نیست بلکه نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از ظرفیت دفاعی برای کاهش احتمال جنگ و از ابزار دیپلماسی برای جلوگیری از تبدیل تنش به درگیری نظامی استفاده کرد به‌ویژه آنکه به هر حال آمادگی دفاعی به‌تنهایی تضمین‌کننده ثبات پایدار نیست. اتفاقا پیشنهاد جواد ظریف برای شکل‌گیری شبکه امنیتی «وصل» را نیز باید از همین منظر و در چارچوب تلاش برای تبدیل گفت‌وگوهای سیاسی به همکاری منطقه‌ای ارزیابی کرد. هرچند چنین ابتکاری زمانی اهمیت عملی پیدا می‌کند که از سطح یک عنوان یا ایده فراتر برود و به سازوکارهایی برای ارتباط مستمر، اعتمادسازی، جلوگیری از سوءمحاسبه و مدیریت بحران تبدیل شود. با این همه نباید فراموش کرد که ابتکار تهران با محدودیت‌هایی جدی روبه‌رو است و چهارکشور حاضر در این نشست، نه در همه مسائل منطقه‌ای منافع یکسانی دارند و نه حتی درباره ریشه‌ها و راه‌حل‌های بحران‌های جاری به ارزیابی مشترکی رسیده‌اند همچنین نمی‌توان از نشست تهران انتظار داشت که بدون درنظر گرفتن تصمیم‌های واشنگتن و تل‌آویو، مواضع تهران و عملکرد میانجی‌ها، بتواند بحران میان ایران و آمریکا را حل کند یا دست‌کم مانع قطعی ازسرگیری حملات آمریکا و اسرائیل به خاک ایران شود اما این چالش‌ها به هیچ عنوان نمی‌تواند مانع از تلاش برای شکل‌گیری کانال‌های ارتباطی منطقه‌ای در کنار مسیرهای دیپلماتیک دیگر شود. با نظرداشت تمامی این مسائل، می‌توان گفت که آزمون نشست تهران در دوسطح قابل‌ارزیابی است؛ نخست اینکه آیا این رایزنی‌ها در کوتاه‌مدت به مهار تنش و جلوگیری از تشدید بحران کمک می‌کنند و دیگر آنکه آیا می‌توانند به شروع روندی پایدار برای مشارکت بیشتر کشورهای منطقه در تامین امنیت خودشان تبدیل شوند. با این حال اگر ایران بخواهد در این روند نقش پیشنهاددهنده داشته باشد، صرف طرح ایده‌هایی مانند «امنیت درون‌زا» و «وصل» کافی نیست و لازم است این ایده‌ها به پیشنهادهای مشخص، قابل‌مذاکره و البته قابل‌اجرا تبدیل شوند. آنچه مسلم است خطر بازگشت به جنگ بیش از هر زمان بر منطقه سایه افکنده و دیپلماسی آنگاه قادر خواهد بود به‌نحوی بر این تحرکات نظامی اثر بگذارد و دست‌کم به‌طور نسبی مانع از تحقق آنها شود که ابتکاری همچون نشست تهران بتواند زمینه‌ساز اقدام‌های عملی و موثر شود.
نشست 4جانبه مقام‌های ارشد ایران، عربستان سعودی پاکستان و ترکیه برگزار شد:
نشست «وصل»؛ ضلع چهارم پیمان مکه در تهران
جهان صنعت – مقام‌های ارشد اطلاعاتی، دفاعی و دیپلماتیک سه کشور پاکستان، عربستان و ترکیه عصر روز گذشته با دبیر شورای‌عالی امنیت ملی ایران دیدار کردند.
این مقام‌های ارشد عربستان، پاکستان و ترکیه در حالی به ایران آمدند که هیات عربستانی به ریاست خالد بن سلمان وزیر دفاع دولت سعودی، هیات پاکستانی به ریاست فیلد مارشال عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان و هیات ترکیه‌ای نیز به ریاست ابراهیم کالین رییس دستگاه اطلاعاتی ترکیه در این نشست شرکت کردند؛ نشستی که از طرف ایران، محسن رضایی در قامت دبیر شورای‌عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی حضور داشت و عباس عراقچی وزیر امور خارجه نیز او را همراهی می‌کرد. همچنین عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان، خالد بن سلمان وزیر دفاع عربستان و ابراهیم کالین رییس دستگاه اطلاعاتی ترکیه در نشستی که به موازات نشست اصلی برگزار شد، با مسعود پزشکیان رییس‌جمهوری دیدار کردند. اهمیت این نشست چهارجانبه بخشی به این دلیل بود که از زمان آغاز جنگ 40روزه در اسفندماه سال گذشته تاکنون، هرگز شاهد حضور مقام‌هایی در این سطح به طور مشترک و همزمان نبودیم.
به علاوه سفر مقام‌های ارشد امنیتی و دفاعی عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه به ایران به این دلیل که این سه‌کشور چندی پیش توافق دفاعی مکه را امضا کردند، از اهمیت دوچندان برخوردار است. آنطورکه ایسنا در گزارشی در این رابطه آورده، یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد بحث در مذاکرات مقام‌های ارشد چهارکشور ایران، عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه در نشست تهران، بررسی پیامدهای حملات احتمالی آمریکا و اسرائیل به ایران خواهد بود.
ایسنا همچنین به نقل از برخی کارشناسان نوشته در صورت تداوم مذاکرات مشترک در این سطح می‌تواند امیدوار بود که تحولات امنیتی منطقه به سمت ثبات و آرامش و حل‌و‌فصل پیش رود اما چنانچه این نشست در این مرحله و سطح متوقف شود بعید است نتیجه‌ای از آن به‌دست آید.
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع
