نوراله قربانی، پژوهشگر محیطزیست و عضو شورای سردبیری رسانه اقتصاددان، در یادداشتی نوشت: ثبت جهانی مجموعه «قلعه الموت و استحکامات وابسته» در چهلوهشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو که ۲۶ ژوئیه ۲۰۲۶ در شهر بوسان، کره جنوبی برگزار شد، تنها ثبت یک اثر تاریخی نبود؛ بلکه ثبت بخشی از حافظه تمدنی ایران در فهرست میراث مشترک بشریت بهشمار میرود. با این ثبت، ایران صاحب سیاُمین اثر ثبتشده خود در فهرست میراث جهانی یونسکو شد؛ دستاوردی که حاصل بیش از دو دهه پژوهش، مستندسازی و همکاری کارشناسان میراث فرهنگی کشور است و نشان میدهد ارزش واقعی الموت، فراتر از یک قلعه یا یک شخصیت تاریخی، در شبکهای از دژها، چشماندازهای طبیعی، نظام مدیریت آب، راههای ارتباطی و فرهنگ بومی نهفته است (۱).
برخلاف تصور رایج، این پرونده تنها به قلعه حسن صباح محدود نمیشود؛ بلکه هفت قلعه و استحکام تاریخی در درههای شرقی و غربی الموت و دامنههای جنوبی البرز را دربر میگیرد؛ مجموعهای که یونسکو آن را بهعنوان «منظر فرهنگی» (Cultural Landscape) با ارزش برجسته جهانی به رسمیت شناخته است (۲).
هفت قلعه؛ شبکهای هوشمند در قلب البرز
در سدههای پنجم تا هفتم هجری قمری، اسماعیلیان نزاری با بهرهگیری از موقعیت طبیعی رشتهکوه البرز، شبکهای از دژهای مستحکم را بنیان نهادند که هر یک نقشی مشخص در دفاع، ارتباطات و مدیریت سرزمین بر عهده داشت.
در رأس این منظومه، قلعه الموت یا «آشیانه عقاب» قرار داشت؛ دژی که افزون بر مرکز فرماندهی سیاسی و نظامی حسن صباح، یکی از مهمترین مراکز علمی و فرهنگی عصر خود نیز بود. منابع تاریخی از وجود کتابخانهای بزرگ، حضور دانشمندان، منجمان و پزشکان و فضای علمی کمنظیر این قلعه یاد کردهاند (۳).
قلعه لمبسر، دومین دژ بزرگ این مجموعه، به دلیل وسعت، استحکام معماری، استخرهای ذخیره آب و اراضی قابل کشت، بیش از یک سال در برابر محاصره مغولان مقاومت کرد؛ ویژگیای که بیانگر دانش پیشرفته مدیریت منابع آب و خودکفایی غذایی در ایران آن روزگار است (۴).
میموندژ (شمسکلایه) نیز آخرین مرکز حکومت اسماعیلیان و محل استقرار رکنالدین خورشاه بود. پژوهشهای پیتر ویلی نشان میدهد موقعیت طبیعی این دژ، امکان کنترل مسیرهای ارتباطی و دفاع مؤثر در برابر سپاه مغول را فراهم میکرد (۵).
در کنار این سه دژ، نویذرشاه، قسطینلار، شیرکوه و ایلان نیز حلقههای مکمل این منظومه دفاعی بودند و با بهرهگیری از ارتفاعات، دیدبانی، ارسال پیام و کنترل راههای عبوری، امنیت منطقه را تأمین میکردند؛ شبکهای که نمونهای برجسته از تلفیق هوشمندانه جغرافیا و معماری دفاعی در ایران بهشمار میرود (۲).
چرا یونسکو این مجموعه را ثبت جهانی کرد؟
ویژگی ممتاز پرونده الموت، تنها قدمت یا معماری دژها نیست؛ بلکه پیوند عمیق میان میراث فرهنگی و محیط طبیعی است. قلعهها، منابع آب، زمینهای کشاورزی، راههای ارتباطی، پوشش گیاهی و سکونتگاههای انسانی طی قرنها در تعامل با یکدیگر شکل گرفته و منظری فرهنگی و یکپارچه پدید آوردهاند؛ ویژگیای که مبنای ثبت جهانی این مجموعه در یونسکو بوده است (۱).
ازاینرو، حفاظت از این میراث تنها وظیفه باستانشناسان نیست؛ بلکه مستلزم همکاری متخصصان میراث فرهنگی، محیطزیست، برنامهریزان گردشگری، دانشگاهها و جوامع محلی است. این نگاه میانرشتهای، مهمترین تضمین برای صیانت از ارزش جهانی هفت قلعه الموت خواهد بود (۶).
چالشهای پیشِ رو؛ ثبت جهانی، آغاز راه است نه پایان آن
ثبت جهانی هفت قلعه الموت، اگرچه افتخاری بزرگ برای ایران است، اما بهتنهایی تضمینکننده حفاظت از یک اثر نیست. بدون مدیریت علمی و پایدار، افزایش گردشگران، ساختوسازهای غیراصولی، فرسایش طبیعی، تغییرات اقلیمی و مداخلات انسانی میتواند اصالت و یکپارچگی این مجموعه را با تهدیدهای جدی روبهرو سازد (۷).
ازاینرو، حفاظت از هفت قلعه الموت نباید تنها به مرمت بناها محدود شود؛ بلکه صیانت از چشمانداز طبیعی، منابع آب، پوشش گیاهی، مسیرهای تاریخی و فرهنگ بومی منطقه را نیز دربر میگیرد. تحقق این هدف، نیازمند مشارکت فعال مردم محلی، دانشگاهها، سازمانهای مردمنهاد و دستگاههای اجرایی است. در همین راستا، شهرام احمدپور، معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استانداری قزوین، نیز ثبت جهانی قلعههای الموت را سرآغاز فصلی تازه برای توسعه فرهنگی، گردشگری و اقتصادی استان دانسته و بر بهرهگیری از این فرصت در چارچوب توسعه متوازن، مشارکت اجتماعی و حفظ هویت تاریخی منطقه تأکید کرده است (۹).
فراتر از هفت قلعه؛ ظرفیتهای ناشناخته البرز
هفت قلعه ثبتشده، شاخصترین بخش این منظومه تاریخیاند، اما همه ظرفیت تاریخی منطقه را تشکیل نمیدهند. دامنههای جنوبی البرز و دشت قزوین هنوز دژها و استحکاماتی را در خود جای دادهاند.
یکی از این نمونهها، «کافرقلعه» در محدوده روستاهای طیخور و وندر است که در سال ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۵۴۷۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. این دژ نیز همانند بسیاری از قلعههای منطقه، بر فراز ارتفاعات ساخته شده و بقایای حوضچه ذخیره آب باران و دیگر عناصر معماری آن، از شناخت دقیق سازندگان نسبت به شرایط طبیعی منطقه حکایت دارد (۸).
تاکنون هیچ پژوهش علمی معتبری، ارتباط مستقیم این دژ با شبکه دفاعی اسماعیلیان را اثبات نکرده است؛ ازاینرو، طرح این موضوع میتواند بهعنوان یک ظرفیت پژوهشی تلقی شود.
راهکارهایی برای حفاظت پایدار
ثبت جهانی، پایان راه نیست؛ آغاز مسئولیتی تازه است. در این مسیر، سه اقدام بیش از همه اهمیت دارد:
تدوین طرح مدیریت یکپارچه با مشارکت وزارت میراث فرهنگی، سازمان حفاظت محیطزیست، استانداری قزوین، دانشگاهها و جوامع محلی؛
مدیریت پایدار گردشگری از طریق تعیین ظرفیت بازدید، ساماندهی مسیرهای گردشگری و جلوگیری از ساختوسازهای نامتجانس در حریم آثار؛
گسترش پژوهشهای علمی و باستانشناسی برای شناسایی، مستندسازی و حفاظت از دیگر دژهای تاریخی منطقه، از جمله «کافرقلعه» و سایر استحکامات کمتر شناختهشده.
جمعبندی
ثبت جهانی هفت قلعه الموت، تنها موفقیتی برای میراث فرهنگی ایران نیست؛ بلکه بازتابی از جایگاه تمدنی سرزمینی است که در دل کوهستانهای البرز، دانش، معماری، مدیریت منابع طبیعی و فرهنگ را در کنار یکدیگر پرورش داده است.
این مجموعه نشان میدهد ایرانیان، قرنها پیش، با شناختی عمیق از طبیعت و جغرافیا، شبکهای کمنظیر از استحکامات دفاعی، سامانههای مدیریت آب و مراکز علمی را بنیان نهاده بودند؛ میراثی که امروز ارزش جهانی آن به تأیید یونسکو رسیده است.
ثبت جهانی هفت قلعه الموت، هم آغازی بر مسئولیتی تازه برای حفاظت از میراث جهانی است و هم فرصتی ارزشمند برای گشودن فصلی نو در توسعه فرهنگی، گردشگری و توسعه پایدار استان قزوین؛ فرصتی که تحقق آن، همانگونه که مدیران استان نیز بر آن تأکید کردهاند، در گرو همافزایی مردم، جامعه علمی، رسانهها و دستگاههای اجرایی خواهد بود (۹).
ویراستار: مهتاب خیاط فراهانی
منابع:
(۱) UNESCO World Heritage Centre. (2026). Alamut Castle and Related Fortifications.
(۲) خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). (۱۴۰۵). ثبت جهانی مجموعه قلعه الموت و استحکامات وابسته در چهلوهشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو.
(۳) پایگاه میراث فرهنگی قلعه الموت. تاریخچه و معماری قلعه الموت.
(۴) خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا). لمبسر؛ استوارترین دژ الموت.
(۵) Willey, Peter. (2005). Eagle’s Nest: Ismaili Castles in Iran and Syria. I.B. Tauris.
(۶) Tehran Times. (2026). Alamut Fortresses Inscribed on UNESCO World Heritage List.
(۷) UNESCO. Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention (آخرین ویرایش).
(۸) وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی. پرونده ثبت ملی کافرقلعه (شماره ثبت ۵۴۷۴)، بههمراه دادههای میدانی گردآوریشده از اهالی منطقه.
(۹) احمدپور، شهرام. (۱۴۰۵). ثبت جهانی قلعههای الموت، آغاز فصل تازه توسعه قزوین است. رسانه اقتصاددان.
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع
