کاهش نرخ دلار در روزهای اخیر بار دیگر این پرسش را در میان فعالان اقتصادی و افکار عمومی مطرح کرده است که آیا افت قیمت ارز نشانهای از بهبود شرایط اقتصادی و تغییر متغیرهای بنیادین است یا بیشتر تحت تأثیر فضای روانی بازار و رفتار نوسانگیران قرار دارد؟ همزمانی کاهش نرخ ارز با تداوم رشد قیمت برخی کالاها و خودرو نیز بر ابهامات افزوده است.
در همین رابطه، مهرداد حاجیزاده فلاح، تحلیلگر مسائل اقتصادی و بانکی، » به بررسی عوامل مؤثر بر افت اخیر دلار و نقش انتظارات سیاسی، سیاستگذاری ارزی، نوسانگیری و متغیرهای اقتصادی در تحولات بازار ارز پرداخته است.
مهرداد حاجیزاده فلاح پژوهشگر علوم بانکی و عضو شورای سردبیری اقتصاددان در مصاحبه با ایران۲۴ گفت : وی با اشاره به اینکه کاهش قیمت ارز (مثلاً دلار) از نظر اقتصادی فقط ارزان شدن پول خارجی نیست، اظهار کرد: در واقع این موضوع نتیجه تغییر همزمان عرضه ارز، تقاضای ارز، انتظارات، نرخ بهره حقیقی، جریان سرمایه و مداخله سیاستگذار است.
حاجیزاده فلاح افزود: بدیهی است همزمانی متغیرهایی مانند کاهش نرخ ارز، اختلال در بخشی از سامانههای بانکی و در عین حال رشد قیمت بعضی کالاها و خودرو نشان میدهد که معمولاً چند سازوکار همزمان عمل میکنند.
این تحلیلگر اقتصادی تصریح کرد: اگر بخواهیم مشخصاً افت ارز در روزهای قبل از توافق آمریکا و ایران را تحلیل کنیم، بهنظر میرسد چند نیرو همزمان فعال بودهاند. خبرهای مربوط به کاهش تنش و تفاهم اولیه ایران و آمریکا باعث کاهش ریسک ژئوپلیتیک، افت قیمت نفت و تغییر انتظارات در بازارهای ارز جهانی شد.
وی درباره نخستین عامل مؤثر بر کاهش نرخ ارز گفت: اثر انتظارات یا Expectation Channel مهمترین عامل کوتاهمدت است. وقتی خبر تفاهم یا کاهش تنش سیاسی منتشر میشود، بازار ارز معمولاً قبل از وقوع تغییر واقعی واکنش نشان میدهد. معاملهگران انتظار افزایش دسترسی به ارز، کاهش ریسک تحریم و بهبود تجارت را در قیمت لحاظ میکنند و در نتیجه تقاضای احتیاطی دلار کم میشود و قیمت ارز افت میکند.
حاجیزاده فلاح ادامه داد: بازار ارز معمولاً به انتظار آینده واکنش سریعتری از واقعیت اقتصادی نشان میدهد. طبیعی است وقتی فعالان بازار احتمال میدهند عرضه ارز بیشتر شود، محدودیتهای تجاری کاهش پیدا کند یا درآمد ارزی بهبود یابد، تقاضای احتیاطی برای دلار پایین میآید و فروشندگان بیشتر میشوند. این افت ممکن است حتی قبل از وقوع تغییر واقعی در اقتصاد رخ دهد.
این کارشناس مسائل اقتصادی در تشریح دومین عامل، به مداخله و مدیریت بازار ارز اشاره کرد و گفت: بانک مرکزی ممکن است از ذخایر، مدیریت عرضه، سیاستهای ارزی یا کنترل انتظارات استفاده کند. در این حالت کاهش قیمت الزاماً به معنی بهبود بنیادهای اقتصاد نیست.
وی افزود: بانک مرکزی میتواند از سه مسیر نرخ ارز را پایین بیاورد؛ تزریق مستقیم ارز و افزایش عرضه کوتاهمدت، کنترل نقدینگی و کاهش قدرت خرید سفتهبازی و همچنین مدیریت انتظارات از طریق اعلام سیاست، محدودیت بازار غیررسمی یا تغییر سازوکار معاملات. البته اگر این اقدامات پشتوانه بنیادی نداشته باشند، اثر آنها موقت خواهد بود.
حاجیزاده فلاح سومین عامل را اختلال بانکی و کاهش سرعت گردش پول دانست و اظهار کرد: اگر سامانههایی مثل ساتنا یا پایا یا زیرساخت بانکی دچار محدودیت شوند، بخشی از معاملات و انتقال وجوه کند میشود. این موضوع میتواند موقتاً حجم معاملات سفتهبازانه را پایین بیاورد، اما به تنهایی عامل افت ارز نیست.
این تحلیلگر اقتصادی توضیح داد: اگر سامانههای انتقال وجه یا بخشی از عملیات بانکی کند یا محدود شوند، سرعت گردش پول کاهش پیدا میکند، معاملهگران کوتاهمدت سختتر معامله میکنند و نقدشوندگی بازار پایین میآید.
وی در پاسخ به این پرسش که چرا همزمان برخی کالاها و خودرو گران میشوند، گفت: قیمت کالاها معمولاً با تأخیر به کاهش ارز واکنش نشان میدهد، زیرا تولیدکنندگان موجودی قبلی را با هزینه بالاتر خریداری کردهاند و تورم عمومی، دستمزد، انرژی، مالیات و انتظارات تورمی همچنان بالا باقی مانده است.
حاجیزاده فلاح افزود: در خودروهای داخلی نیز عرضه محدود و ساختار بازار اثرگذار است. به سخن دیگر، این همان چیزی است که به آن چسبندگی قیمت گفته میشود. مواد اولیه قبلاً با نرخ ارز بالاتر تهیه شدهاند، هزینههای داخلی همچنان بالاست و تولیدکننده نیز مطمئن نیست کاهش نرخ ارز پایدار باشد. از سوی دیگر بازار خودرو در ایران فقط تابع ارز نیست و محدودیت عرضه و ساختار بازار نیز بر آن اثر دارد.
این تحلیلگر اقتصادی خاطرنشان کرد: به همین دلیل بهای ارز کاهش مییابد، اما کالا الزاماً سریعاً دچار تغییر قیمت نمیشود. به تعبیر دیگر، دلیل اینکه کالاها ارزان نمیشوند، وجود تورم ساختاری در ایران است.
وی درباره نقش نوسانگیری در بازار ارز نیز گفت: بله، معمولاً بخشی از بازار رفتار نوسانگیرانه دارد، اما اگر تغییرات چند هفته ادامه پیدا کند، معمولاً فقط نوسانگیری نیست و پای عوامل پولی، ارزی و انتظارات نیز در میان است.
حاجیزاده فلاح افزود: نوسانگیرها از خبر استفاده میکنند، در اوج هیجان خرید یا فروش انجام میدهند و با ایجاد صف و جو روانی دامنه حرکت بازار را تشدید میکنند. اما اگر افت ارز چند روز تا چند هفته ادامه پیدا کند، معمولاً فقط سفتهبازی نیست و باید پشت آن تغییر انتظارات، عرضه ارز یا سیاست پولی نیز وجود داشته باشد.
این کارشناس اقتصادی تأکید کرد: به عبارت دیگر سهم عامل نوسانگیری به تنهایی توضیح کامل بازار نزولی ارز نیست.
وی خاطر نشان کرد: اگر بخواهم سهم تقریبی به این عوامل بدهم، انتظارات سیاسی و روانی بازار در رتبه اول، مدیریت عرضه ارز و سیاستگذار در رتبه دوم، نوسانگیری و سفتهبازی در جایگاه بعدی قرار دارند و اختلال بانکی نیز اثری کوتاهمدت و جانبی دارد.
در ادامه موضوع مهرداد حاجیزاده فلاح تحلیلگر مسائل اقتصادی و بانکی، در پاسخ به این پرسش که آیا افت ارز تبدیل به جریان واقعی ارز میشود یا فقط تخلیه هیجان بازار است، با اشاره به دلایل عدم همراهی بازار با افول دلار اظهار کرد: اکنون برای قضاوت زود است، اما از نظر اقتصادی سه سناریو در این زمینه وجود دارد.
وی درباره سناریوی نخست گفت: در حالت شوک خبری که احتمال وقوع آن در کوتاهمدت بیشتر است، خبر تفاهم باعث کاهش ترس و تقاضای احتیاطی دلار میشود، مردم و معاملهگران فروشنده میشوند و قیمت ارز به سرعت کاهش مییابد، اما صادرات، انتقال پول، تجارت و ورود ارز هنوز تغییر واقعی نکردهاند.
این تحلیلگر اقتصادی افزود: در این سناریو معمولاً پس از چند هفته بخشی از افت ارز جبران میشود. همچنین بازارهای جهانی نیز فعلاً با احتیاط به این خبر نگاه میکنند و انتظار ندارند همه محدودیتها فوراً رفع شود.
حاجیزاده فلاح درباره سناریوی دوم که تبدیل کاهش نرخ ارز به عرضه واقعی ارز و اثرگذاری پایدارتر آن است، توضیح داد: این وضعیت زمانی رخ میدهد که افزایش صادرات و دریافت درآمد ارزی، کاهش هزینه تجارت و حملونقل، بازگشت جریان بانکی و تسویه بینالمللی، افزایش دسترسی به ذخایر ارزی و ورود سرمایه یا کاهش خروج سرمایه مشاهده شود.
وی ادامه داد: اگر این موارد محقق شود، کاهش نرخ ارز میتواند ماهها دوام داشته باشد. البته باید اذعان کرد که بازار جهانی فعلاً انتظار دارد بازگشت تجارت و حملونقل به صورت تدریجی و نه فوری انجام شود.
این کارشناس مسائل اقتصادی سناریوی سوم را افت نرخ ارز بدون بهبود اقتصاد واقعی دانست و گفت: این وضعیت در ایران سابقه داشته است. در چنین شرایطی ارز کاهش مییابد، اما تولید، سرمایهگذاری و تجارت تغییر جدی نمیکند و پس از مدتی تورم دوباره فشار وارد میکند.
وی در پاسخ به این سؤال که آیا دلار در سطوح پایین باقی میماند، تصریح کرد: نه لزوماً. برای تشخیص اینکه اکنون کدام سناریو در حال وقوع است، باید به جای تمرکز صرف بر قیمت دلار، پنج شاخص را مورد توجه قرار داد.
حاجیزاده فلاح افزود: افزایش حجم صادرات، کاهش فاصله نرخ حواله و بازار رسمی، افزایش ورود ارز به شبکه بانکی، تسریع در ترخیص کالا و روند تجارت و همچنین کاهش قیمت طلا و انتظارات تورمی از جمله شاخصهایی هستند که در صورت بهبود، واقعیتر بودن کاهش نرخ ارز را نشان میدهند.
وی در جمعبندی خاطرنشان کرد: در حال حاضر شواهد بیشتر به سمت ترکیبی از شوک انتظارات بهعلاوه انتظار برای بهبود واقعی حرکت میکند و هنوز برای اعلام اینکه عرضه واقعی ارز به صورت پایدار شکل گرفته، زود است.
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع
