دکتر فرشاد بیاشاد با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت : یکی از مهمترین مشکلات اقتصادی کشور ایران در سالهای اخیر افزایش سرسام آور قیمت دلار در بازار ارزهای خارجی است. در این نوشتار سعی شده راه حل های ساده برای جلوگیری از جهش های قیمتی پیشنهاد شود. کشور ایران با هفت کشور بصورت زمینی تبادلات مالی و اقتصادی دارد. اگر بانک مرکزی بتواند با تمهیداتی که در این نوشتار ذکر میشود، تبادلات مالی با کشورهای همسایه را سر و سامان دهد، میتوان از جهش های قیمتی دلار در بازار ارزهای خارجی جلو گیری کرد.با اجرای تشکیل و راه اندازی ، «بانک دوجانبه»، «حساب دوجانبه» یا «اتاق پایاپای دوجانبه/چندجانبه» میتوان بخشی از فشار تقاضا برای دلار را کم کرد، مخصوصاً در تجارت با کشورهایی مثل افغانستان ، ترکیه، عراق، پاکستان و دیگر کشورهای همسایه. اما اگر درست طراحی نشود، فقط اسم دلار حذف میشود ولی ریسک و هزینه در جای دیگری ظاهر میشود.
پیشنهاد عملیتر این است که بهجای یک راهحل واحد، یک بستهی چندلایه طراحی شود:
– ایجاد حسابهای دوجانبه به ارزهای محلی مثلاً واردکننده ایرانی به ریال پرداخت کند و صادرکننده ترک، عراقی یا پاکستانی معادل آن را به لیر، دینار یا روپیه دریافت کند. بانکهای مرکزی یا بانکهای منتخب، تسویهی نهایی را دورهای انجام دهند.
– راهاندازی اتاق پایاپای تجاری صادرات و واردات با هر کشور تا حد امکان با هم تهاتر و خالصسازی شود. یعنی اگر ایران از ترکیه ۱۰ میلیارد دلار واردات و ۷ میلیارد دلار صادرات دارد، فقط ماندهی ۳ میلیاردی نیازمند تسویهی ارزی باشد، نه کل ۱۷ میلیارد گردش تجاری.
– پیمان پولی دوجانبه با سقف مشخص بانکهای مرکزی دو کشور میتوانند خط اعتباری یا سوآپ ارزی تعریف کنند. این کار برای تجارت کالاهای مشخص، مثل انرژی، مواد غذایی، دارو، مصالح، خدمات فنی و مهندسی مؤثرتر است.
– حسابهای امانی یا Escrow برای تجارت هدفمند مثلاً درآمد صادرات گاز، برق، پتروشیمی یا کالاهای ایرانی در کشور مقابل در حسابی نگهداری شود و فقط برای واردات کالاهای مورد توافق از همان کشور مصرف شود. این روش برای عراق و ترکیه قابل بررسی است.
– تهاتر کالایی و خدماتی در مواردی که انتقال پول سخت است، میتوان صادرات انرژی، خدمات فنی، محصولات پتروشیمی یا معدنی را با واردات ماشینآلات، مواد اولیه، دارو، کالاهای اساسی یا خدمات حملونقل تهاتر کرد.
– ایجاد شاخص تسویه غیر دلاری حتی اگر معامله با لیر، دینار یا روپیه انجام شود، طرفین معمولاً ذهنیت دلاری دارند. میتوان یک واحد حسابداری مبتنی بر سبدی از ارزها، طلا یا کالا تعریف کرد تا ریسک نوسان ارز محلی کمتر شود.
اما چند شرط مهم دارد:
1. تراز تجاری باید مدیریت شود اگر ایران با کشوری دائماً کسری تجاری داشته باشد، یعنی بیشتر وارد کند تا صادر، حساب دوجانبه زود دچار کمبود میشود و دوباره نیاز به دلار یا ارز ثالث پیدا میکند.
2. ارزهای محلی باید قابل استفاده باشند اگر ایران روپیه، دینار یا لیر دریافت کند ولی نتواند با آن کالا یا دارایی مفید بخرد، این ارزها در عمل تبدیل به دارایی کممصرف میشوند.
3. نرخ تبدیل باید شفاف باشد اگر نرخ تسویه دستوری، غیرواقعی یا چندگانه باشد، فساد، رانت و صف تقاضا ایجاد میکند.
4. بانکهای عامل باید قابل اعتماد و متصل باشند بانک دوجانبه فقط وقتی مؤثر است که بانکهای تجاری، گمرک، بیمه، حملونقل و سامانههای پرداخت هم هماهنگ باشند.
5. قراردادها باید محدود و مرحلهای شروع شوند بهتر است اول برای کالاهای مشخص و حجم محدود آغاز شود؛ مثلاً تجارت انرژی با عراق، یا تجارت کالایی با ترکیه، بعد بهتدریج توسعه پیدا کند.
به نظر می رسد بهترین مدل برای ایران این است:
– با عراق: حساب امانی برای درآمدهای انرژی و مصرف آن برای واردات کالاهای مشخص – با ترکیه: پایاپای تجاری و تسویه بخشی با لیر و ریال، همراه با سقف ریسک ارزی – با پاکستان: تهاتر کالا، انرژی، مواد غذایی و خدمات مرزی؛ سپس توسعه به حساب دوجانبه – با کشورهای دیگر همسایه: ایجاد اتاق پایاپای منطقهای، نه فقط قراردادهای پراکنده دوجانبه
جمعبندی اینکه تشکیل، بانک یا حساب دوجانبه میتواند فشار بر بازار دلار را کم کند، اما بهتنهایی کافی نیست. راهحل اصلی، «خالصسازی تجارت»، «تهاتر هدفمند»، «پیمان پولی محدود»، «حساب امانی»، و «مدیریت کسری تجاری با هر کشور» است. اگر اینها با هم اجرا شوند، بخش قابل توجهی از تقاضای تجاری برای دلار کاهش مییابد. و می توان بازار ارز را کنترل کرد.
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع
