یارِ نادیده؛ وقتی خدا رفیق میشود
دکتر فریبا قدرتی عضو شورای سردبیری با درج یادداشتی در مورد نگاهی علمی به رابطهی انسان با خدا در اقتصاددان نوشت : «أَلا بِذِکرِ اللَّهِ تَطمَئِنُّ القُلوبُ» (رعد، ۲۸)
بعضی شبها آدم دلش میخواهد با کسی حرف بزند؛ از ترسهایش بگوید، از دلتنگیهایش، از حرفهایی که شاید نتواند با هیچکس در میان بگذارد. گاهی این گفتوگو در سکوت اتفاق میافتد؛ پاسخی شنیده نمیشود، اما آدم بعد از آن احساس آرامش بیشتری میکند. انگار خدا را نه فقط در قالب دعاهای رسمی، بلکه مثل یک دوست صمیمی صدا میزند؛ دوستی که میشود بیتکلف با او حرف زد.
این تجربه فقط یک احساس شخصی و معنوی نیست؛ از منظر علوم انسانی هم پرسشهای جالبی برمیانگیزد: تصویر ما از خدا چگونه شکل میگیرد؟ چه نسبتی با تجربههای انسانی و اجتماعی ما دارد؟
امیل دورکیم در کتاب «صور بنیانی حیات دینی» نشان میدهد که دین فقط مجموعهای از باورهای فردی نیست؛ بلکه میتواند پیوند اجتماعی، همبستگی و احساس تعلق به یک جمع را نیز شکل دهد.
در روانشناسی، نظریهی دلبستگی توضیح میدهد که کودک چگونه مراقب خود را هم پناهگاهی برای لحظههای ترس و ناامنی میبیند و هم تکیهگاهی امن برای کشف جهان. لی کرکپتریک و فیلیپ شیور در سال ۱۹۹۰ پیشنهاد کردند که رابطهی برخی افراد با خدا نیز میتواند کارکردهایی شبیه این رابطهی دلبستگی داشته باشد. البته پژوهشهای بعدی نشان دادهاند که همهی افراد خدا را به یک شکل تجربه نمیکنند.
تانیا لورمان، انسانشناس دانشگاه استنفورد، در کتاب «When God Talks Back» (۲۰۱۲)، تجربهی مسیحیان انجیلی آمریکایی در کلیساهای وینیارد را بررسی کرد. او نشان داد که احساس صمیمیت و نزدیکی با خدا میتواند از طریق تمرین، توجه و بهکارگیری تخیل پرورش پیدا کند.
از سوی دیگر، پژوهش لیم و پاتنام در سال ۲۰۱۰، بر اساس دادههای جامعهی آمریکا، نشان داد که رضایت بیشتر دینداران از زندگی، تا حد زیادی با حضور منظم در اجتماعات دینی و شکلگیری دوستیهای درون این اجتماعات ارتباط دارد؛ بهویژه در میان کسانی که هویت دینی قویتری دارند.
البته این پژوهش مستقیماً رابطهی صمیمانهی فرد با خدا را اندازهگیری نکرده است؛ اما ما را به یک پرسش تأملبرانگیز میرساند: آیا رفاقت با خدا و رفاقت با آدمها میتوانند به شکلی با یکدیگر پیوند داشته باشند؟ اینجا با یک فرضیه روبهرو هستیم، نه یک نتیجهی قطعی علمی.
در دنیای پرمشغلهی امروز، که گاهی آدمها با وجود ارتباطات فراوان احساس تنهایی میکنند، چنین رابطهای برای بعضی افراد میتواند فرصتی برای گفتن ناگفتهها، پیدا کردن آرامش و زنده نگه داشتن امید باشد. البته این صمیمیت معنوی قرار نیست جای دوستی انسانی و حمایت اجتماعی را بگیرد.
حافظ چه زیبا میگوید:
«یار با ماست، چه حاجت که زیادت طلبیم؟ دولتِ صحبتِ آن مونسِ جان ما را بس»
و حالا دوباره به همان صحنهی نخست برگردیم؛ آدمی که نیمهشب، در سکوت خانه، آرام و بیتکلف با خدا حرف میزند.
شاید علوم انسانی بتوانند بخشی از ریشهها و کارکردهای این تجربه را برایمان روشن کنند؛ اما معنای عمیق آن، همچنان در جهان زیستهی هر انسان و تجربهی شخصی او از ایمان و زندگی جای دارد.
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع



