حمیدرضا پژوهش با درج یادداشتی در اقتصاددان نوشت : با مطالعه منابع معتبر منتشر شده بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵، نشان میدهد که مفهوم تابآوری اقتصادی طی دو دهه اخیر از رویکرد مهندسی (بازگشت به تعادل) به رویکرد تکاملی (بازآفرینی مسیرهای نوآورانه) تحول یافته است. یافتههای مروری حاکی از آن است که نوآوری از سه کانال اصلی بر تابآوری اثر میگذارد:
(۱) کاهش شکنندگی ساختاری از طریق محصولات دانشبنیان،
(۲) افزایش شتاب تطبیقپذیری از طریق چابکی نهادی و
(۳) بازتولید سرمایه اجتماعی فعال. همچنین، مرور شواهد تجربی نشان میدهد که سرمایهگذاری انباشته در نوآوری پیش از وقوع شوک، نقش محافظتی معناداری در برابر تکانههای اقتصادی ایفا میکند.
۱. مقدمه؛
در دو دهه اخیر، اقتصاد جهانی با شوکهای بیسابقهای مواجه بوده است: از بحران مالی ۲۰۰۸ و بحران بدهی اروپا تا همهگیری کووید-۱۹، بحران انرژی ناشی از جنگ اوکراین، و تنشهای ژئوپلیتیک فزاینده. آنچه این بحرانها را از رکودهای پیشین متمایز میکند، ماهیت سیستمی و سرعت انتقال آنها در اقتصادهای به هم پیوسته امروزی است. در چنین شرایطی، مفهوم «تابآوری اقتصادی» به یکی از محورهای اصلی بحث در محافل دانشگاهی و سیاستگذاری تبدیل شده است.
با این حال، تعریف و سنجش تابآوری همواره محل مناقشه بوده است. برخی پژوهشگران بر بازگشت به تعادل پیشین تأکید دارند، در حالی که برخی دیگر تابآوری را فرآیندی پویا از تحول و بازآفرینی میدانند.
۲. ابعاد چهارگانه تابآوری؛
1- مقاومت
2- بازیابی
3- بازجهتدهی
4- بازآفرینی
این چارچوب چهاربعدی نشان میدهد که تابآوری واقعی تنها به ابعاد مقاومت و بازیابی محدود نمیشود، بلکه شامل توانایی تحول و بازآفرینی نیز میشود.
۳. سه کانال اصلی اثرگذاری؛
نوآوری از سه کانال اصلی بر تابآوری تأثیر میگذارد:
کانال اول: کاهش شکنندگی ساختاری – نوآوری با فعالسازی مکانیسم جانشینی دانشبنیان، وابستگی حیاتی اقتصاد به نهادهها یا بازارهای خاص را کاهش میدهد. به بیان دیگر، به جای جایگزینی ساده کالای خارجی با نمونه داخلی، نوآوری امکان تغییر در تابع تولید را فراهم میکند.
کانال دوم: افزایش شتاب تطبیقپذیری – نوآوری نهادی (ایجاد ساختارها و فرآیندهای تصمیمگیری جدید) سرعت واکنش اقتصاد به شوکها را افزایش میدهد. در شرایط بحرانی، سرعت واکنش اغلب مهمتر از حجم منابع است.
کانال سوم: بازتولید سرمایه اجتماعی – مطالعات تجربی نشان داده است که شبکههای ارتباطی میان گروههای ناهمگن (دانشگاه، صنعت، دولت، جامعه مدنی) نقش کلیدی در حفظ سطح نوآوری در زمان بحران ایفا میکنند.
4. چارچوب چندسطحی برای پیوند نوآوری و تابآوری؛
پینتو (۲۰۱۸) چارچوب چندسطحی (MLP) را برای پیوند نوآوری و تابآوری پیشنهاد میکند. این چارچوب سه سطح را در بر میگیرد:
سطح کلان: که شامل روندهای جمعیتی، ایدئولوژیهای سیاسی، ارزشهای اجتماعی و الگوهای کلان اقتصادی است.
سطح میانی: ساختار عمیق شامل قواعد هدایتکننده فعالیتهای نوآورانه.
سطح خرد: مناطق حفاظتشده مانند آزمایشگاههای تحقیق و توسعه که نوآوریهای انحرافی در آنها شکل میگیرد،
این چارچوب به درک بهتر مکانیسمهای تعامل بین سطوح مختلف در ایجاد تابآوری کمک میکند.
5. نتیجهگیری؛
اولاً، مفهوم تابآوری اقتصادی طی دو دهه اخیر تحول معناداری یافته است: از رویکرد مهندسی (بازگشت به تعادل) به رویکرد تکاملی (بازآفرینی مسیرهای نوآورانه). این تحول مفهومی، درک عمیقتری از ماهیت پویای اقتصادها فراهم میآورد.
ثانیاً، نوآوری از سه کانال اصلی بر تابآوری اثر میگذارد: کاهش شکنندگی ساختاری، افزایش شتاب تطبیقپذیری و بازتولید سرمایه اجتماعی. این کانالها در سطوح مختلف تحلیل (بنگاه، منطقه و نظام ملی) قابل ردیابی هستند.
ثالثاً، شواهد تجربی موجود، هرچند عمدتاً متمرکز بر کشورهای توسعهیافته، حاکی از نقش محافظتی سرمایهگذاری انباشته در نوآوری پیش از وقوع شوک است. همچنین، مدلهای نوآوری مقید به منابع در بازارهای نوظهور توجه فزایندهای را به خود جلب کردهاند.
سخن پایانی؛
نوآوری هزینه اضافی نیست؛ حق بیمه تابآوری است. اقتصادی که در دوران رونق از سرمایهگذاری در نوآوری اجتناب میکند، در دوران رکود نه تنها هزینه چندبرابری میپردازد، بلکه مهمتر از آن، اعتماد شهروندان را به توانایی نظام اقتصادی برای حفاظت از آینده از دست میدهد. شواهد تجربی و تحلیل نظری هر دو نشان میدهند که تنها مسیر تابآوری پایدار، نهادینهسازی نوآوری به عنوان یک فرآیند توزیعشده، ارزانقیمت و همگانی است. انتخاب با ماست: تابآوری انفعالی یا تابآوری نوآورانه.
حمیدرضا پژوهش
رئیس مرکز مشاوره و توسعه نوآوری ایران
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع
