جهان به روایت چین در ویترین اجلاس شنژن
اقتصاددان: رهبران جهان این هفته در شهر شنژن از نزدیک تجربه خواهند کرد که اگر روزی ایالات متحده هژمونی خود را واگذار کند و نظم بینالمللی لیبرال به ورطه افول نهایی بغلتد، زندگی در جهانی به رهبری چین چه شکلی خواهد داشت.
آنطور که فایننشال تایمز به نقل از منابع آگاه روایت میکند، نشست همکاریهای اقتصادی آسیا و اقیانوسیه که در این قطب درخشان فناوری در جنوب چین برگزار میشود، از زمان آغاز به کار این سازمان بیست و یک عضوی در سال ۱۹۸۹، یکی از کنترل شدهترین دورههای این اجلاس خواهد بود.
از آنجا که انتظار میرود دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، و ولادیمیر پوتین، رهبر روسیه، در میان مهمانان باشند، برنامههای این نشست به شدت فشرده و کوتاه شده است.
بر خلاف روال معمول چنین اجلاسهایی، این بار خبری از گپ و گفتهای غیررسمی و نشستهای خلوت رهبران برای تعامل صمیمانه نیست. رهبران کشورها در عوض باید مسیری بیست دقیقهای را طی کنند تا در «ویلا کیلین»، مهمانسرای دولتی مجللی که در دل تپههای سرسبز و در مجاورت پارک سافاری ببرهای شنژن جا خوش کرده است، با میزبان خود یعنی شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، دیدار دوجانبه داشته باشند.
دیپلماتها گلایه میکنند که این نشستِ به شدت خلاصهشده، به گونهای طراحی شده است که جلوی بحثهای آزاد و سیال دورههای پیشین را بگیرد. این محدودیتها در شرایطی اعمال میشود که پکن بیش از پیش میکوشد خود را کانون نظام چندجانبهگرایی معرفی کند و خلأ رهبری ناشی از سیاستهای دولت ترامپ را پر کند.
رئیسجمهور چین سال گذشته طرحی دیپلماتیک را با عنوان «ابتکار حکمرانی جهانی» مطرح کرد. هدف از این طرح، ایجاد نظامی بینالمللی «عادلانهتر و منصفانهتر» و در عین حال مخالفت با «هرگونه یکجانبهگرایی، هژمونی، سلطه چند کشور معدود و سیاستهای بلوکی» عنوان شده است که کنایهای آشکار به ایالات متحده به شمار میرود.
چندجانبهگرایی به سبک پکن
تحلیلگران چینی از تلاش روزافزون پکن برای تغییر نظم جهانی به نفع کشورهای در حال توسعه یا همان «جنوب جهانی» استقبال میکنند. اما در نقطه مقابل، تحلیلگران و دیپلماتهای غربی این پرسش را مطرح میکنند که آیا روایت پکن از چندجانبهگرایی با درک متعارف از این مفهوم همخوانی دارد یا خیر.
به باور آنها، نشست اپک در شنژن که نخستین میزبانی چین از سال ۲۰۱۴ است، به خوبی نشان میدهد که پکن چگونه بر ظاهرِ هماهنگی و وفاق جهانی تاکید میورزد، اما در عمل فضای بحثهای واقعی بینالمللی و تصمیمگیریهای مشترک را محدود میکند.
این کارشناسان استدلال میکنند که چین هرچند شعار جهان چندقطبی سر میدهد، اما تمام تمرکز خود را بر رقابت زیرپوستی قدرتهای بزرگ معطوف کرده است. برای نمونه، انتظار میرود اتفاق اصلی و بخش مهم اجلاس اپک، نشست سهجانبه احتمالی میان شی، پوتین و ترامپ و همچنین دیدار دوجانبه رهبران آمریکا و چین باشد که سومین ملاقات آنها از ماه مه محسوب میشود.
پیام پنهان این رویکرد آن است که چین هژمونی متفاوت از آمریکا خواهد بود. پکن تمایل دارد نهادهای چندجانبهای مانند سازمان ملل متحد و سازمان تجارت جهانی را حفظ کند، اما تحلیلگران غربی معتقدند چین میخواهد این نهادها را به گونهای تغییر شکل دهد که با ساختار این کشور سازگار شوند. در چنین ساختاری، قواعد از بالا به پایین و توسط رهبران حزب کمونیست تعیین میشود.
رایان هاس، مدیر مرکز چین در موسسه بروکینگز، در این باره میگوید: «چین به شدت مصمم است که به قدرت اول آسیا و یکی از قدرتهای پیشرو در صحنه جهانی تبدیل شود. پکن انتظار دارد که در مسائل مربوط به منافع حیاتیاش به این کشور تمکین شود و در پی آن است که هسته لیبرال نظم بینالمللی را از درون تهی کند.»
با این حال، هرچند چین با جلب حمایت کشورهای در حال توسعه و تکیه بر قدرت تجاری عظیم خود، گامبهگام در حال چیدن آجرهای این نظم جدید است، اما موفقیتش به هیچ وجه تضمینشده نیست. حتی اگر آمریکا حاضر به واگذاری سلطه خود باشد، اصلا مشخص نیست که قدرت اقتصادی به تنهایی بتواند جایگاه هژمونیک را برای پکن به ارمغان بیاورد.
تحلیلگران میگویند اگرچه چین یکی از بزرگترین ارتشهای جهان را در اختیار دارد، اما به نظر نمیرسد تمایلی به نمایش قدرت نظامی فراتر از منطقه پیرامونی خود یا ایفای نقشی تعیینکننده در حلوفصل مناقشات ژئوپلیتیک در خارج از مرزهایش داشته باشد.
پکن میخواهد از نهادهای بینالمللی مانند سازمان ملل برای تغییر قواعد به نفع دستور کار خود استفاده کند، اما در مرحله فعلی تمایلی ندارد مانند آمریکا یا هژمونهای پیشین، برای تامین «کالاهای عمومی جهانی» همچون امنیت بینالمللی هزینه کند. هاس معتقد است که جاهطلبیهای چین کاملا آشکار شده، اما اینکه آیا قادر به تحقق آنها خواهد بود یا نه، پرسشی بیپاسخ مانده است.
عبور از راهبرد صبر و سکوت
در ظاهر، حزب کمونیست چین به جایگاه جهانی خود اعتمادبهنفس فوقالعادهای دارد. ماه گذشته و پس از برگزاری پنجمین پلنوم که گردهمایی کمیته مرکزی قدرتمند حزب است، نشستی آموزشی در وزارت امور خارجه برگزار و در آن، درسهای چین برای سایر نقاط جهان تشریح شد.
در بیانیه این نشست آمده است: «ما باید به طور فعال تبلیغات خارجی را پیش ببریم و تصویر باشکوه و جایگاه والای دبیرکل شی جینپینگ را به عنوان رهبر تراز اولِ یک حزب بزرگ و یک کشور بزرگ به طور کامل به نمایش بگذاریم و جامعه جهانی را به سمت “نگاه به شرق”، “آموختن از چین” و “آموختن از حزب” سوق دهیم.»
شی از زمان رسیدن به مقام دبیرکلی حزب در سال ۲۰۱۲، به گفته تحلیلگران، سیاست خارجی تهاجمیتری را در پیش گرفته و استراتژی رهبران پیشین مبنی بر «پنهان کردن توانایی و منتظر فرصت ماندن» را کنار گذاشته است.
سیاست پیشین بر کماهمیت جلوه دادن قدرت و جاهطلبی فزاینده چین استوار بود تا حساسیت رقبای غربی برانگیخته نشود. تحلیلگران، افزایش رزمایشهای نظامی چین در اطراف تایوان، ساخت جزایر مصنوعی در دریای چین جنوبی و نبرد اقتصادی با آمریکا را نقاط عطف این رویکرد جدید و قدرتطلبانه میدانند.
اوج این روند سال گذشته رقم خورد، زمانی که پکن از اهرم کنترل صادرات عناصر خاکی کمیاب که برای صنایع تولیدی حیاتی هستند استفاده کرد تا ترامپ را در جنگ تجاریاش متوقف و زمینگیر کند. این دستاورد در داخل چین برای بسیاری به این معنا بود که کشورشان دستکم از نظر اقتصادی به همتای همتراز آمریکا تبدیل شده است.
اما برخلاف ادبیات تند و قاطعانه رسمی پکن، پژوهشگران در داخل چین بحثهای ظریفتر و دقیقتری درباره ماهیت قدرت این کشور و نحوه رقابت با ایالات متحده دارند. جینگ من، پژوهشگر دانشگاه نرمال شرق چین در شانگهای، در مطالعهای به بررسی صد مقاله علمی چینی پرداخته که نتایج آن در کتابی با عنوان «جامعه فراآتلانتیک و چین در عصر گسست: شرکا، رقبا، خصمها» منتشر شده است.
بر اساس این پژوهش، تحلیلگران چینی معتقدند پکن قصد تقابل با آمریکا یا براندازی کامل نظام بینالمللی موجود را ندارد، چرا که خود یکی از برندگان اصلی همین نظام بوده است. به نوشته او، آنچه چین میخواهد «اعمال نفوذ بیشتر در تصمیمگیریهای بینالمللی» است.
او در عین حال مینویسد که تهاجم روسیه به اوکراین حس رقابت ایدئولوژیک میان دولتهای دموکراتیک و اقتدارگرا را تقویت کرده و چین را با چالشهای بیشتری از سوی آمریکا و اتحادیه اروپا روبهرو ساخته است.
تفکر دیپلماسی بینالمللی چین برای دههها بر دو پایه استوار بوده است. برخی محققان داخلی از این دو پایه با عنوان «آمریکامحوری» به معنای تمرکز بر رقابت با ایالات متحده، و «چینمحوری» یعنی باور ذاتی به برتری و استثنایی بودن چین یاد میکنند.
برای نمونه، یک مقاله پژوهشی در سال ۲۰۰۸ به قلم تانگ شیپینگ از دانشگاه فودان و چی داپنگ از دانشگاه دفاع ملی ارتش آزادیبخش خلق، به ذهنیتی اشاره کرد که میگوید «اگر آمریکا افول کند، چه کسی جز ما میتواند رهبری کند؟». این مقاله نسبت به شکلگیری ذهنیت «جیدو» (G۲) که در آن چین و آمریکا تلاش کنند جهان را میان خود اداره کنند، هشدار داده بود.
با این حال، پس از تنشزدایی سال گذشته میان ترامپ و شی، این ایده دوباره در داخل و خارج از چین جان گرفته است. ژنگ یونگنیان از دانشگاه چینی هنگکنگ در شنژن و سون ییشین از آکادمی علوم اجتماعی شانگهای به تازگی در مقالهای نوشتهاند که ترامپیسم در حال جابهجایی مرکز ثقل رقابت قدرتهای بزرگ به سمت نوعی ساختار دوقطبی یا همان «جیدو بالفعل» است.
یارگیری در جنوب جهانی
پاسخ شی به عقبنشینی آمریکا از نظام بینالمللیِ برآمده از جنگ جهانی دوم، طرح «ابتکار حکمرانی جهانی» در کنار مجموعهای از طرحهای دیگر در حوزه توسعه، امنیت و تمدن جهانی بوده است.
یو جیه، پژوهشگر ارشد امور چین در اندیشکده چتمهاوس، معتقد است که ابتکار حکمرانی جهانی از نظمی واقعا چندقطبیتر دفاع میکند. در این طرح، سازمان ملل همچنان نهاد مرکزی حکمرانی بینالمللی باقی میماند، اما به کشورهای در حال توسعه و غیرمتعهد موسوم به جنوب جهانی، نفوذ بیشتری در تعیین قواعد و اولویتها داده میشود.
به گفته یو، چین واقعا به دنبال تبدیل شدن به هژمون جدید جهان به سبک آمریکا نیست. او توضیح میدهد که ایالات متحده ائتلافهای نظامی آشکار و تعاملات اقتصادی بیامان میان شرکا را پیش میبرد، در حالی که چین میگوید میخواهد «قواعد بازی را طراحی کند» و در «تعریف ماهیت نهادهای بینالمللی» صدای بلندتری داشته باشد.
ماه گذشته در جریان مجمع ابتکار حکمرانی جهانی در شیونگآن، آرمانشهری که شی در نزدیکی پکن میسازد، وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، به طور مستقیم میان اجلاس اپک، اصلاح سازمان ملل و این ابتکار جدید پیوند برقرار کرد. او همچنین فهرستی از حوزههای دیگری را که نیازمند حکمرانی بیشتر هستند، از جمله قلمروهای دریایی بینالمللی، بستر دریاها، فضا و مناطق قطبی، مطرح کرد.
وانگ یی همچنین گفت که چین میخواهد «حکمرانی جهانی حقوق بشر» را تغییر دهد تا «توسعه» در اولویت قرار گیرد. چین دیرزمانی است که با تاکید غرب بر حقوق مدنی و سیاسی فردی و استانداردهای جهانشمول حقوق بشر مخالفت میکند. وزیر خارجه چین اعلام کرد که کشورش کارگاهی را برای کمک به «سایر کشورهای در حال توسعه جهت ظرفیتسازی» بر اساس دیدگاه پکن درباره حقوق بشر برگزار خواهد کرد.
فراتر از نهادهایی مانند اِپِک و سازمان ملل که چین در آنها کشورهای جنوب جهانی را از طریق گروه ۷۷ گرد هم میآورد، پکن از تشکلهای چندجانبه غیرغربی مانند گروه بریکس نیز برای اعمال نفوذ بهره میبرد. تنوع بسیار زیاد اعضای چنین سازمانهایی که رقبایی مانند هند را نیز در بر میگیرد، در عمل توافق آنها بر سر سیاستهای اجرایی را دشوار میسازد.
اما جان سین، پژوهشگر موسسه بروکینگز و مدیر پیشین امور چین در شورای امنیت ملی آمریکا، میگوید چنین گروههایی به چین اهرم فشار کافی میدهند تا سایر کشورها را به پذیرش درونی اولویتهای اصلی پکن، از جمله ادعای حاکمیت بر تایوان، وادار کند. به گفته او، چینیها میخواهند به قدری قدرت داشته باشند که حتی نیازی به یادآوری منافع خود به سایر کشورها نباشد، بلکه کشورها خودشان خواستههای چین را درونی کرده و دست به خودسانسوری بزنند.
علاوه بر این، صرفِ نمایش اتحاد برای چین اهمیت دارد. یون سون، مدیر برنامه چین در اندیشکده استیمسون در واشنگتن، میگوید: «چینیها با تکیه بر چندجانبهگرایی یا سازمانهای چندجانبه تلاش میکنند تصویری بسازند که نشان دهد چین نماینده جنوب جهانی است، یا اینکه در شرایطی که سایر قدرتهای بزرگ عملا جهان را زیر پا میگذارند، پکن همچنان به دیدگاههای جنوب جهانی اهمیت میدهد.»
کشورهای در حال توسعه همچنین بزرگترین دریافتکنندگان «کالاهای عمومی» جهانی بودهاند که چین به دنیا عرضه کرده است. پکن در قالب برنامه «کمربند و جاده» بیش از یک تریلیون دلار در زیرساختهای حملونقل، انرژی و سایر بخشها سرمایهگذاری کرده است.
هرچند پکن متهم است که کشورهای دریافتکننده را در تله بدهی گرفتار میکند، اما برخی حامیان این طرح استدلال میکنند که بسیاری از این کشورها از هیچ طریق دیگری نمیتوانستند چنین سرمایهگذاریهای کلانی را جذب کنند.
اگرچه هزینهکرد چین در طرح کمربند و جاده دیگر به اندازه گذشته نیست، اما این کشور امسال برنامه جدیدی را برای کمک به کشورهای در حال توسعه در زمینه هوش مصنوعی آغاز کرده است. پکن پیشنهاد داده است که از طریق ایجاد «مراکز همکاری کاربردی» بینالمللی، هزاران نفر از شهروندان جنوب جهانی را برای استفاده از مدلهای هوش مصنوعی چینی آموزش دهد.
رایان هاس از موسسه بروکینگز میگوید: «اگر چین بتواند خود را به عنوان رهبر آنچه اکثریت جهانی میخواند مطرح کند، موفق خواهد شد موازنه امور جهانی را تغییر دهد. در این صورت، نظم بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم که تا حدی به نفع دموکراسیهای لیبرال چیده شده است، جای خود را به ترتیباتی میدهد که پکن در آن احساس راحتی بسیار بیشتری دارد.»
معمای قدرت بدون مسئولیت
در حالی که جایگاه ابرقدرتی چین به عنوان یک بازیگر اقتصادی و تجاری قابل انکار نیست، برخی دیگر معتقدند جاهطلبی پکن برای ایجاد نظم نوین جهانی با محوریت چین هنوز راه درازی در پیش دارد. به گفته تحلیلگران، به غیر از طرح کمربند و جاده، سایر ابتکارات جهانی چین با سرمایهگذاری ملموس چندانی همراه نیست. این رویکرد برخلاف ایالات متحده است که، چه خوب و چه بد، دیدگاه خود درباره نظم جهانی را با طرح مارشال، سیستم مالی مبتنی بر دلار، ائتلافهای امنیتی، کمکهای کلان جهانی و سایر مداخلات پشتیبانی کرد.
یو از چتمهاوس در مقاله اخیر خود مینویسد: «در حالی که چین بیش از پیش خود را قهرمان اصلاح حکمرانی جهانی و مدافع چندجانبهگرایی معرفی میکند، همچنان از تعهد به تامین منابع مالی در مقیاسی که به طور تاریخی لازمه رهبری جهانی بوده، طفره میرود.»
برخی دیگر نیز این پرسش را مطرح میکنند که آیا پکن تمایل یا توانایی اعمال قدرت خود برای تامین ثبات ژئوپلیتیک بیشتر در جهان را دارد یا خیر.
جان سین از بروکینگز میگوید اگر بخواهیم رفتار چین را در صورت تبدیل شدن به هژمون در یک شعار خلاصه کنیم، آن عبارت «قدرت بدون مسئولیت» خواهد بود. او معتقد است مجموعه ابتکاراتی که شی در چند سال گذشته مطرح کرده جنبه تزئینی و نمایشی دارد، در حالی که وقتی پای مناطق درگیر در بحرانهای واقعی به میان میآید، این سیاست واقعگرایانه و منافعمحور است که بر اقدامات پکن حکم میراند.
برای نمونه، در قضیه اوکراین، پکن با وجود تاکید همیشگی بر لزوم رعایت منشور ملل متحد که حافظ حاکمیت ملی کشورهاست، هرگز تهاجم تمامعیار روسیه را محکوم نکرده است. همین انفعال در قبال خاورمیانه نیز دیده میشود، جایی که چین تاثیر محسوسی بر مذاکرات صلح نداشته است.
به گفته سین، چینیها در قبال منافع خود بسیار تنگنظر و محدودنگر هستند.
در مقابل، پژوهشگران در پکن استدلال میکنند که چین در نهایت قدرت پایانبخشی به این مناقشات را ندارد و برای اثبات سخن خود به تلاشهای بیثمر ترامپ از زمان به قدرت رسیدن برای توقف جنگ اوکراین اشاره میکنند.
احیای نظم امپراتوری در عصر مدرن
سین میافزاید که سیاست منفعلانهتر پکن در قبال بحرانهای جهانی شاید به نفع چین تمام شود. چین به عنوان ابرقدرت دوم نیازی به پذیرش مسئولیتهای اضافی ندارد و میتواند در حالی که به تدریج نفوذ خود را انباشته میکند، اجازه دهد آمریکا مرتکب اشتباه شود.
او با وام گرفتن اصطلاحی از ورزش بیسبال میگوید که چینیها به امتیازگیریهای کوچک و تدریجی قانع هستند. به گفته او، نتیجه این روند در طول زمان، فرسایش آرام مزیتهای آمریکا بدون برانگیختن واکنش تند و خشونتآمیز واشنگتن است.
استیون تسانگ و اولیویا چونگ در کتاب جدید خود با عنوان «استراتژی جهانی چین در دوران شی جینپینگ» استدلال میکنند که ایده بلندمدت پکن، معرفی یک نظام بینالمللی با عناصری از مفهوم تاریخی «تیانشیا» به معنای «همهچیز زیر آسمان» است.
بر اساس این ایده تاریخی، زمانی که امپراتوری چین ثروتمند، قدرتمند و از نظر فناوری پیشرفتهتر بود، سایر کشورها به طور طبیعی در برابر آن سر تعظیم فرود میآوردند و برای هدایت و راهنمایی به آن چشم میدوختند.
از این منظر، اجلاس اپک دقیقا همان مجمع چندجانبهای است که چین میتواند در آن رویکرد خاص خود به هژمونی را به بوته آزمایش بگذارد و در حالی که شعار جهان چندقطبی سر میدهد، بکوشد در رقابت قدرتهای بزرگ آرامآرام جلو بیفتد.
در این میان، برای پکن اهمیتی ندارد که بحثهای آزاد محدود شود، تا جایی که به گفته یک منبع آگاه، حتی جلسه مرسوم شورای مشورتی بازرگانی اپک برای ارائه گزارش به رهبران نیز از برنامه حذف شده است.
یک دیپلمات ارشد خارجی از یکی از کشورهای شرکتکننده، درباره این برنامه خلاصهشده میگوید: «شیوهای که آنها برای مدیریت این نشست در پیش گرفتهاند، قطعا اپک با ویژگیهای چینی است. کوتاه کردن برنامهها و حتی کشاندن دیدارهای دوجانبه به بالای کوه، همه و همه به گونهای طراحی شده که کانون توجه فقط میزبان باشد.»
منبع :دنیای اقتصاد
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع



