کنفرانس امنیتی مونیخ که اخیرا برگزار شد، صحنه بروز اختلافات عمیق میان آمریکا و متحدان اروپاییاش بود. نشستی که قرار بود روز یکشنبه به پایان برسد، با تنشهای آشکار میان رهبران دو سوی آتلانتیک درباره آینده همکاریهای فراآتلانتیک و نظم جهانی همراه شد.
در گزارش امنیتی مونیخ ۲۰۲۶ از دوره کنونی با عنوان عصر «سیاستهای ویرانگر» یاد شده است. این گزارش میگوید جریانهای سیاسی که تخریب را به اصلاح ترجیح میدهند، در بسیاری از کشورهای غربی در حال قدرتگیری هستند؛ روندی که از نارضایتی نسبت به عملکرد نهادهای دموکراتیک و کاهش اعتماد عمومی به امکان اصلاحات سرچشمه میگیرد.
اتهامزنیها از دو سوی آتلانتیک
بسیاری از هیأتهای اروپایی در حالی وارد مونیخ شدند که هنوز انتقادهای تند جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در کنفرانس سال گذشته در ذهنها باقی بود. ونس گفته بود بزرگترین تهدید اروپا «از درون» ناشی میشود و دولتهای اروپایی را به محدود کردن آزادی بیان و سوءمدیریت مهاجرت متهم کرده بود؛ اظهاراتی که با واکنش شدید مقامهای اروپایی روبهرو شد. در کنار آن، تهدیدهای دونالد ترامپ درباره الحاق گرینلند و اعمال تعرفههای گسترده نیز بر نگرانیها افزوده بود.
در نشست امسال، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، با لحنی ملایمتر سخن گفت و بر پیوندهای تاریخی و فرهنگی دو طرف تأکید کرد و اظهار داشت آمریکا و اروپا «به یکدیگر تعلق دارند». با این حال، او از مواضع اصلی واشنگتن عقبنشینی نکرد و خواستار آن شد که اروپا در حوزههای مختلف، از جمله امنیت، مسئولیت بیشتری بر عهده بگیرد. روبیو همچنین طرحهای زیستمحیطی را «فرقه اقلیمی» خواند و از سیاستهای مهاجرتی اروپا انتقاد کرد.
برند لانگه، رئیس کمیته تجارت پارلمان اروپا، این سخنان را «زنگ خطر» توصیف کرد و گفت هرچند لحن روبیو آشتیجویانه بود، اما در عمل قواعد بینالمللی را نادیده میگرفت و قدرت ملی و منافع محدود را در اولویت قرار میداد. ماجدا روگه از شورای روابط خارجی اروپا نیز سخنان او را نسخه مؤدبانهتر مواضع ونس دانست.
اروپا در مسیر استقلال بیشتر
اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، که پس از روبیو سخنرانی کرد، بدون نام بردن مستقیم از آمریکا هشدار داد «شیوه زندگی اروپایی، بنیان دموکراتیک ما و اعتماد شهروندانمان» با چالشهای تازهای روبهروست. سخنان او بهطور گسترده اشارهای غیرمستقیم به اختلافات بر سر مقررات دیجیتال، تعرفههای آمریکا و اظهارات ترامپ درباره گرینلند تعبیر شد. فون در لاین تأکید کرد اروپا باید مستقلتر شود و گزینه دیگری پیش رو ندارد.
فردریش مرتس، صدراعظم آلمان، نیز پیشتر گفته بود شکافی عمیق میان اروپا و آمریکا شکل گرفته و تأکید کرده بود اروپا به تجارت آزاد باور دارد، نه تعرفه و حمایتگرایی.
نظم جهانی در نقطه عطف
گزارش امنیتی مونیخ یادآور شده است که رئیسجمهور کشوری که بیش از هر دولت دیگری در شکلدهی نظم بینالمللی پس از ۱۹۴۵ نقش داشت، اکنون به یکی از برجستهترین منتقدان و حتی تخریبگران آن تبدیل شده است. بر اساس اعلام کاخ سفید، دولت جدید ترامپ قصد دارد از ۶۶ سازمان بینالمللی، شامل ۳۱ نهاد وابسته به سازمان ملل و ۳۵ نهاد دیگر، خارج شود؛ زیرا به گفته واشنگتن این نهادها دیگر در خدمت منافع آمریکا نیستند.
در جریان کنفرانس، بحث درباره آینده چندجانبهگرایی و نظم بینالمللی در چندین نشست دنبال شد. روبیو اظهار داشت سازمان ملل همچنان ظرفیت بالایی دارد، اما در برابر مسائل فوری امروز پاسخ مؤثری ارائه نکرده است. او در مقابل، بر نقش رهبری آمریکا در حل مسائل تأکید کرد. رهبران اروپایی اما بر ضرورت حفظ قواعد و نهادهای بینالمللی برای مدیریت اختلافها و جلوگیری از حاکمیت صرف قدرت تأکید داشتند.
یکی از پرتنشترین لحظات نشست در میزگردی درباره اصلاح یا تخریب نظم جهانی رقم خورد؛ جایی که کاجا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، و مایک والتز، نماینده آمریکا در سازمان ملل، درباره تقسیم بار مسئولیت و آینده نهادهای بینالمللی به مجادله پرداختند. پس از آنکه والتز اروپا را به کمتوجهی به هزینههای دفاعی متهم کرد، کالاس پاسخ داد که بسیاری از کشورهای اروپایی در جنگهای آمریکا مشارکت کرده و تلفات دادهاند و آمریکا نیز به اروپا نیاز دارد.
والتز در مقابل، با این دیدگاه که نظم جهانی در حال فروپاشی است مخالفت کرد و دولت جدید آمریکا را عاملی برای بازگرداندن ثبات دانست. او حتی در اقدامی نمادین، کلاههایی با شعار «سازمان ملل را دوباره بزرگ کنید» میان حاضران توزیع کرد.
موضع چین؛ تأکید بر اصلاح و چندجانبهگرایی
نمایندگان چین نیز در مونیخ دیدگاه خود را درباره حکمرانی جهانی مطرح کردند و بر نقش پکن در تقویت صلح و ثبات تأکید داشتند. وانگ یی، وزیر خارجه چین، هشدار داد که یکجانبهگرایی و منطق «قانون جنگل» در حال گسترش است و حکمرانی جهانی باید از طریق اصلاحات بهبود یابد. او چهار پیشنهاد شامل احیای نظام سازمان ملل، تقویت هماهنگی جهانی، پایبندی به چندجانبهگرایی و اولویت دادن به توقف جنگها را مطرح کرد.
به گفته او، همه کشورها باید بر اساس اصول منشور ملل متحد از مجموعهای واحد از قواعد پیروی کنند تا بهویژه کشورهای کوچک و متوسط بتوانند جایگاه خود را در نظام بینالملل تثبیت کنند. وانگ همچنین با اشاره به قدرتگیری کشورهای جنوب جهان، بر ضرورت بهروزرسانی نظام حکمرانی جهانی برای بازتاب بهتر صدای این کشورها تأکید کرد.
وانگ ییوی، استاد روابط بینالملل دانشگاه رنمین چین، تأکید کرد چین بر سازندگی تمرکز دارد و خواهان اصلاح نظام سازمان ملل بدون تخریب ساختارهای موجود است. ژو مین، معاون پیشین صندوق بینالمللی پول، نیز سازمان ملل را چارچوب اصلی ارتباط میان کشورها دانست و حمایت از آن را عاملی برای تقویت اعتماد جهانی ارزیابی کرد.
در مجموع، کنفرانس امنیتی مونیخ نشان داد روابط آمریکا و اروپا وارد مرحلهای حساس شده است؛ مرحلهای که در آن اختلاف بر سر امنیت، تجارت، فناوری و چندجانبهگرایی، آینده اتحاد فراآتلانتیک و نظم جهانی را با پرسشهای جدی روبرو کرده است.
ز
