جنگ در اوکراین پیامدهایی فراتر از میدان جنگ از جمله در حوزه انرژی داشته است. جریان صادرات نفت، گاز طبیعی و محصولات پالایش شده مانند گازوییل دچار مشکل شده است که به یکی از بزرگترین تغییرات در بازار جهانی انرژی در دهههای اخیر منجر شده است. به گفته برخی کارشناسان، جنگ روسیه و اوکراین مسیر جریان صادرات گاز طبیعی، نفت خام و محصولات پالایش شده را برای همیشه تغییر داده است.
همچنین تهاجم اوکراین به منطقه کورسک روسیه که با حدود ۱۰۰۰ سرباز و بیش از ۲۲ تانک و سایر خودروهای زرهی، بزرگترین حمله از زمان آغاز جنگ است، خط انتقال گاز از روسیه به اتحادیه اروپا را تهدید میکند.
در حالی که ممکن است با توجه به جنگ در اوکراین، برای بسیاری تعجب آور باشد اما کشورهای اروپایی مانند اتریش، مجارستان و اسلواکی همچنان گاز را از روسیه میخرند و همه این گاز از طریق شهر سودژا در کورسک، به سمت اروپا جریان مییابد.
به گزارش اقتصاددان به نقل از تعادل ،شبکه الجزیره در گزارشی به بررسی ریسکهای حمله اخیر اوکراین برای تامین گاز اعضای اتحادیه اروپا و علت وابسته ماندن آنها به واردات از روسیه پرداخته است.
کییف، صدها نیروی نظامی را با پشتیبانی خودروهای زرهی، توپخانه و پهپادها بر فراز مرز اوکراین به منطقه کورسک اعزام کرد.
به گفته اندیشکده امریکایی «موسسه مطالعات جنگ»، تا روز پنجشنبه، نیروهای اوکراینی تا ۳۵ کیلومتری خاک روسیه نفوذ کردند.
کرملین که غافلگیر شده بود، وضعیت اضطراری اعلام کرد، هزاران نفر از ساکنان را تخلیه کرد و نیروهای کمکی را به منطقه گسیل کرد. روز جمعه، درگیریها در نزدیکی یک نیروگاه هستهای واقع در شهر کورچاتوف گزارش شد. این تاسیسات از نظر استراتژیک مهم است زیرا نیروهای اوکراینی میتوانند از آن به عنوان اهرم استفاده کنند یا به سادگی، این نیروگاه را غیرفعال کرده و روسیه را از یک منبع حیاتی برق محروم کنند.
اما پیامدهای این حمله نظامی در بخش انرژی، بسیار فراتر از روسیه است. درست در ۷۰ کیلومتری کورچاتوف، درگیری در نزدیکی سودژا، نزدیک خط لولهای که گاز طبیعی روسیه را به اتحادیه اروپا منتقل میکند، گزارش شد.
سودژا، واقع در حدود ۱۰ کیلومتری مرز اوکراین، نقش کلیدی در ترانزیت گاز طبیعی به اتحادیه اروپا ایفا میکند. بهطور متوسط روزانه ۴۲ میلیون متر مکعب گاز روسیه به اوکراین ترانزیت میشود. این شهر میزبان یک سیستم مترینگ گاز است که جریان ورود گاز به اروپا را اندازه میگیرد.
با وجود جنگ با روسیه، کییف به عنوان بخشی از قرارداد ۲ میلیارد دلاری بین شرکت دولتی نفتوگاز و گازپروم روسیه، اجازه داده است که گاز از طریق این خط لوله گاز دوران شوروی، بدون وقفه ادامه یابد. از اوکراین، گاز به سمت اسلواکی ترانزیت میشود و در آنجا انشعاب پیدا کرده و یکی از شاخهها به جمهوری چک و دیگری به اتریش میرود.
قرارداد ترانزیت در ژانویه منقضی میشود. اگر قبل از آن زمان، جریان گاز مختل شود، قیمت گاز ممکن است بهشدت افزایش یافته و به مصرف کنندگان و صنعت اروپایی آسیب بزند.
سازمان غیرانتفاعی مرکز تابآوری اطلاعات (CIR)، اعلام کرد فیلمهایی را که نشان میدهد چند سرباز روسی در نزدیکی ورودی کارخانه مترینگ گاز در شهر، به سربازان اوکراینی تسلیم میشوند را تایید کرده است. هرچند به نظر میرسد این تاسیسات احتمالا در این حمله آسیب دیده است، اما این سازمان قادر به بررسی میزان خسارت نیست. تاکنون، به نظر نمیرسد درگیریها به عرضه گاز به اروپا آسیبی وارد کرده باشد.
سهم گاز روسیه به عنوان بخشی از کل واردات به اروپا، از ۳۸ درصد در سال ۲۰۲۱، به ۱۵ درصد در سال ۲۰۲۳ رسید و بیش از نیمی کاهش داشت اما کشورها به دلیل توسعه تاریخی زیرساختهای خط لوله، همچنان به گاز روسیه که از طریق اوکراین منتقل میشود، متکی هستند.
شرکت OMV اتریش در سال ۲۰۱۸، با گازپروم، قراردادی برای دریافت سالانه بیش از ۶ میلیارد متر مکعب تا سال ۲۰۴۰، امضا کرد و شرکت MVM مجارستان، برای خرید سالانه ۴.۵ میلیارد متر مکعب تا سال ۲۰۳۶، قرارداد امضا کرده است که بیشتر آن از طریق خط لوله ترک استریم از طریق ترکیه تحویل داده میشود.
جید مکگلین، کارشناس اوکراینی و محقق در کالج کینگ لندن، میگوید: «بعضی از کشورهای اروپایی همچنان گاز روسیه را وارد میکنند زیرا حاضر نیستند هزینههای سیاسی حذف سریعتر گاز روسیه را بپردازند. انجام این کار ممکن است باعث ایجاد اختلال در بازارهای انرژی و افزایش قیمت شود که به هیچوجه، خوشایند رایدهندگان نیست.
به گفته مکگلین، این کشورها تاکنون از ارایه دفاع هوایی برای حفاظت از زیرساختهای انرژی اوکراین خودداری کردهاند و بنابراین، جریان درآمدی بزرگی را برای تامین هزینههای نظامی روسیه فراهم میکنند. از نظر مکگلین، اگر واردات گاز روسیه به این کشورها، در این مقطع از جنگ تمام عیار، مختل شود، آنها فقط باید خودشان را شماتت کنند.
تحلیلگران به این ریسک اشاره کردهاند که گازپروم ممکن است از جنگ به عنوان بهانهای برای کاهش جریان گاز استفاده کند. با این حال، اگر صادرات متوقف شود، بر اساس میانگین قیمت گاز ۳۲۰ دلار در هر هزار متر مکعب به اروپا در سال ۲۰۲۵، پیش بینی میشود این شرکت، سالانه، حدود ۴.۵ میلیارد دلار ضرر خواهد کرد.
هالسر گفت: منافع تجاری روسیه باعث میشود که توقف جریان گاز بعید باشد مگر اینکه آسیب فیزیکی رخ دهد یا شرایط در طرف اوکراینی تغییر کند.
در سال ۲۰۲۲ که نیروهای روسی، عملیات نظامی همهجانبه خود را در اوکراین آغاز کردند، شرکت نفتوگاز، جریان گاز از طریق یک خط شاخه جایگزین در سوخرانیوکا که نزدیک به منطقه لوهانسک در شرق اوکراین بود را متوقف کرد.
اوکراین در آن زمان اعلام کرد که نیروهای روسیه، انتقال گاز به لوهانسک و منطقه دونتسک را آغاز کردهاند. پس از بسته شدن سوخرانیوکا، حجم ترانزیت گاز روسیه به اتحادیه اروپا از طریق اوکراین، یک چهارم کاهش یافت.
نتیجه تحولات اخیر در جبهه جنگ، هر چه که باشد، قرارداد بین نفتوگاز و گازپروم به شکل فعلی آن قرار است در پایان سال ۲۰۲۴ به پایان برسد.
تامینکننده گاز اسلواکی (SPP) اعلام کرد کنسرسیومی از خریداران گاز اروپایی، میتوانند پس از پایان قرارداد ترانزیت گاز روسیه از اوکراین، گاز را در مرز روسیه و اوکراین دریافت کنند، اما مشخص نیست که این سازوکار چگونه میتواند عمل کند.
گزینه دیگر گازپروم این است که بخشی از گاز را از طریق مسیر دیگری، به عنوان مثال از طریق ترک استریم، بلغارستان، صربستان یا مجارستان ارسال کند. با این حال، ظرفیت انتقال گاز از طریق این مسیرها محدود است.
اتحادیه اروپا در تلاش برای تنوع بخشیدن به واردات گاز خود بوده و قراردادی را برای دو برابر کردن واردات سالانه گاز جمهوری آذربایجان به حداقل ۲۰ میلیارد متر مکعب تا سال ۲۰۲۷ امضا کرده است، اما زیرساختها و تامین مالی هنوز وجود ندارد. همچنین تصور میرود که با افزایش مصرف داخلی جمهوری آذربایجان، ظرفیت اضافی کمتری برای اروپا وجود خواهد داشت.
با توجه به جنگ اوکراین و روسیه و کاهش صادرات گاز روسیه به اروپا، فرصتهایی برای کشورهایی مانند ایران برای صادرات گاز به اروپا به وجود آمده است.
در همین زمینه مجید عنایتی، کارشناس حوزه انرژی در گفتوگو با خبرنگار «تعادل»، اظهار کرد: ایران تحت تحریمهای بینالمللی، به ویژه از سوی امریکا و اتحادیه اروپا، قرار دارد که باعث محدود شدن توانایی این کشور برای انجام تراکنشهای مالی و صادرات محصولات از جمله گاز میشود.
وی تصریح کرد: ایران فاقد زیرساختهای لازم برای صادرات گاز به اروپا به صورت مستقیم است. ساخت خطوط لوله جدید یا استفاده از مسیرهای فعلی نیازمند سرمایهگذاری کلان و زمانبر است.
وی عنوان کرد: کشورهایی مانند قطر و آذربایجان که هماکنون زیرساختهای صادرات گاز به اروپا را دارند، ممکن است گزینههای جذابتری برای اروپاییها باشند.
وی گفت: بنابراین، اگرچه بهطور تئوریک فرصتهایی برای ایران به وجود آمده است، اما عملیاتی کردن این فرصتها با چالشهای جدی همراه است و نیازمند تغییرات اساسی در زمینه سیاست خارجی، اقتصادی و زیرساختی است.
وی عنوان کرد: در نتیجه، اگرچه جنگ اوکراین و روسیه فرصتی بالقوه برای ایران ایجاد کرده، اما تبدیل این فرصت به واقعیت نیازمند استراتژیهای بلندمدت، سرمایهگذاریهای کلان، و بهبود روابط بینالمللی است. بدون این تغییرات، استفاده از این فرصت در کوتاهمدت برای ایران چالشبرانگیز خواهد بود.
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع
