دکتربهنام ملکی رییس کانون دانش آموختگان اقتصاد
۱. خلاصه اجرایی
سیاست تکنرخی شدن ارز، یکی از ضروریترین اصلاحات اقتصاد ایران برای حذف رانت، کاهش فساد و افزایش شفافیت اقتصادی است. با این حال، تجربههای پیشین نشان میدهد که اجرای منفرد این سیاست، بدون انجام اصلاحات مکمل در حوزه بودجه، حکمرانی درست اقتصادی و حمایت از تولید ، میتواند به افزایش فشار معیشتی، نارضایتی اجتماعی سیاسی و در نهایت عقبنشینی دولت منجر شود.
این یادداشت سیاستی تأکید میکند که موفقیت تکنرخی شدن ارز، مشروط به اجرای همزمان مجموعهای از اقدامات فوری و قابل سنجش در اقتصاد سیاسی ایران است. در غیر این صورت، این سیاست بهرغم درستی نظری، در عمل احتمالا با شکست مواجه خواهد شد.
۲. بیان مسئله
اقتصاد ایران طی دهههای اخیر با پدیده ارز چندنرخی مواجه بوده که پیامدهای آن شامل:
• شکلگیری رانت گسترده و فساد سیستماتیک
• انحراف منابع از تولید به فعالیتهای غیرمولد
• بیثباتی در قیمتها و انتظارات تورمی
• تضعیف اعتماد عمومی به سیاستگذار
تصمیم دولت برای تکنرخی کردن ارز، گامی ضروری اما پرهزینه در کوتاهمدت است. بدون اصلاح ساختارهای مکمل، این سیاست میتواند:
• به افزایش هزینه تولید و زندگی منجر شود
• اعتراضات اجتماعی را تشدید کند
• و دولت را ناچار به بازگشت به سیاستهای دستوری گذشته سازد
۳. اصول راهنمای سیاستی
این یادداشت بر سه اصل کلیدی استوار است:
1. رد دوگانهسازی دولت در برابر بازار؛ اقتصاد کارآمد نیازمند تعامل هوشمند دولت، بازار و برنامهریزی است.
2. پیوست ضدفساد برای هر اصلاح اقتصادی؛ بدون مهار رانت و امضاهای طلایی، اصلاحات شکست میخورند.
3. تقدم مشروعیت اجتماعی بر کارایی کوتاهمدت؛ اصلاحات بدون همراهی جامعه پایدار نخواهد بود.
۴. گزینههای سیاستی موجود
گزینه اول: اجرای تکنرخی شدن ارز بهصورت منفرد
• مزیت: سرعت اجرا
• ریسک: افزایش فشار معیشتی، بیثباتی اجتماعی، عقبنشینی سیاسی
گزینه دوم: اجرای تکنرخی شدن همراه با اصلاحات حداقلی و جبرانی
• مزیت: کاهش شوک اجتماعی
• ریسک: ناکافی بودن اصلاحات و استمرار فساد
گزینه سوم (پیشنهادی): اجرای بسته اصلاحات همزمان و هدفمند
• مزیت: افزایش احتمال موفقیت و پایداری سیاست
• ریسک: نیاز به اراده سیاسی قوی و هزینه کوتاهمدت مدیریتی
۵. توصیههای سیاستی
۵–۱. حذف رانتها و پایان دادن به امضاهای طلایی ریز و درشت با مزایده و مناقصه واقعی
• شفافسازی کامل مجوزها و تخصیصها
• الکترونیکیسازی فرآیندها و حذف تصمیمات سلیقهای
۵–۲. بازنگری فوری در بودجه دستگاههای غیرمولد
• کاهش یا حذف بودجه نهادهای فاقد عملکرد مثبت
• انتقال منابع به حمایت از تولید و معیشت
۵–۳. اصلاح حکمرانی و پاسخگویی مدیریتی
• عزل مدیران غیرپاسخگو
• استقرار نظام ارزیابی عملکرد شفاف
۵–۴. تصویب و اجرای بودجه کارآمد و ضدتورمی
• کنترل کسری بودجه
• جلوگیری از تأمین مالی تورمزا
۵–۵. حمایت هدفمند از بنگاههای تولیدی با مشوق های شفاف
• اعطای تسهیلات یارانهای مشروط به حفظ اشتغال
• جلوگیری از تبدیل آزادسازی ارز به شوک تعطیلی بنگاهها
۵–۶. تعویق موقت تعهدات مالی بنگاههای آسیبدیده
• تعویق حداقل سهماهه دریافت مالیات، حق بیمه و جرایم دولتی
• تمرکز بر حفظ ظرفیت تولید و اشتغال
۶. پیامدهای مورد انتظار
در صورت اجرای بسته پیشنهادی:
• افزایش شفافیت اقتصادی و کاهش فساد
• افزایش تابآوری تولید داخلی
• کاهش احتمال اعتراضات اجتماعی
• تثبیت سیاست تکنرخی شدن ارز بهعنوان اصلاحی پایدار
در غیر این صورت:
• انتقال هزینه اصلاحات به مردم
• تشدید بیاعتمادی عمومی
• شکست سیاسی و اقتصادی سیاست ارزی
۷. جمعبندی نهایی
تکنرخی شدن ارز، نه هدف نهایی بلکه ابزار اصلاح اقتصاد ایران است. این ابزار تنها زمانی کارآمد خواهد بود که در چارچوب یک بسته اصلاحات نهادی، بودجهای و ضدفساد اجرا شود.
در غیر این صورت، حتی درستترین سیاستها نیز در عمل به نتایجی نادرست خواهند انجامید.
مخاطب گرامی، ارسال نظر پیشنهاد و انتقاد نسبت به خبر فوق در بخش ثبت دیدگاه، موجب امتنان است.
ع
